Nukuu za Samia: ukuaji wa uchumi na maendeleo

Kauli za Rais Samia Suluhu Hassan kuhusu ukuaji wa uchumi, zikifafanuliwa kwa uchambuzi unaoeleza dira, sera, uwekezaji na maendeleo endelevu.

Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania

NUKUU ZA SAMIA

25 / ARCHIVE

Nukuu ya Rais Samia

“Hakuna nchi iliyoweza kupiga hatua za kimaendeleo bila kutegemea wafanyakazi wake.”

— Mheshimiwa Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania

Hotuba ya Kilele cha Maadhimisho ya Siku ya Wafanyakazi Duniani · Mwanza · 1 Mei 2021

Uchambuzi

Mfanyakazi Kama Injini ya Uzalishaji, Tija na Ukuaji wa Uchumi wa Taifa

Kauli hii iliwekwa katika mazingira ambayo Tanzania ilikuwa imefikia hatua muhimu ya mabadiliko ya kiuchumi. Katika hotuba yake ya Mei Mosi 2021, Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan hakumtazama mfanyakazi kama mnufaika wa uchumi pekee, bali kama mzalishaji na mshiriki wa msingi katika kuujenga uchumi huo. Alifafanua kwamba nguvu kazi ndiyo inayozalisha viwandani na mashambani, kujenga miundombinu na kutoa huduma za afya, elimu na maji.

Maana yake ya kimkakati ni pana zaidi ya kutambua mchango wa wafanyakazi. Ujumbe unaojitokeza hapa ni kwamba ukuaji wa uchumi hauwezi kuwa endelevu bila nguvu kazi yenye uwezo, mazingira bora ya kazi, tija na fursa za kushiriki katika uzalishaji. Hivyo, maendeleo yanaonekana kama mchakato unaounganisha mtaji, teknolojia, miundombinu na rasilimali watu.

Katika muktadha wa Tanzania, mtazamo huo una uzito mkubwa kwa sababu uchumi wa taifa unategemea kwa kiasi kikubwa shughuli zinazofanywa na watu katika kilimo, viwanda, biashara, ujenzi, usafirishaji, huduma na sekta ya umma. Takwimu za NBS za 2025 zinaonyesha kuwa kilimo bado kilikuwa mwajiri mkubwa zaidi, kikichukua takriban asilimia 54.4 ya ajira, huku huduma zikichukua asilimia 35.5 na viwanda asilimia 10.1.

Kwa hiyo, kauli aliyoitoa Rais Samia inaweza kusomwa kama falsafa ya uchumi inayoweka uzalishaji wa binadamu katikati ya safari ya maendeleo. Miundombinu inapojengwa, thamani yake hupatikana zaidi inapowawezesha watu kufanya kazi kwa ufanisi; viwanda vinapowekezwa, matokeo yake huongezeka kupitia ujuzi na tija ya wafanyakazi; na uchumi unapokua, ukuaji huo unakuwa na maana pana zaidi unapozalisha ajira, kipato na fursa.

Wazo Kuu

Kauli hii inabeba mtazamo kwamba ukuaji wa uchumi wa Tanzania haupaswi kutenganishwa na nguvu kazi: wafanyakazi wenye ujuzi, tija, mazingira bora na fursa za kiuchumi ndio wanaobadilisha uwekezaji, rasilimali na sera kuwa maendeleo yanayoonekana.

Kutoka Kauli Hadi Matokeo

1 MEI 2021

Kauli: Wafanyakazi Katika Msingi wa Maendeleo

Katika maadhimisho ya Siku ya Wafanyakazi Duniani Mwanza, Rais Samia alisisitiza kwamba hakuna taifa linaloweza kusonga kimaendeleo bila kutegemea wafanyakazi wake. Aliunganisha moja kwa moja nguvu kazi na uzalishaji wa viwandani na mashambani, ujenzi wa miundombinu na utoaji wa huduma za jamii.

2021

Dira: Uchumi Unaotegemea Uzalishaji wa Watu

Dira inayotokana na mtazamo huo ni kujenga uchumi ambao ukuaji wake unatokana na shughuli halisi za uzalishaji, huku wafanyakazi wakiwa sehemu muhimu ya kuongeza thamani katika kilimo, viwanda, ujenzi, huduma na shughuli nyingine za kiuchumi. Hotuba ya 2021 pia ilitambua mchango wa wafanyakazi katika hatua ya Tanzania kufikia kundi la uchumi wa kati.

2022

Hatua: Maslahi na Tija ya Wafanyakazi

Mwelekeo wa Serikali uliendelea kuhusisha maslahi ya wafanyakazi na tija. Mwaka 2022, Serikali ilitekeleza maelekezo ya kuongeza mishahara ya watumishi wa umma; bajeti ya mishahara kwa mwaka wa fedha 2022/23 iliwekwa TSh trilioni 9.7, ikiwa ni ongezeko la TSh trilioni 1.59, sawa na asilimia 19.51 dhidi ya mwaka 2021/22.

2022–2025

Utekelezaji: Ajira, Madaraja na Maslahi

Serikali iliendelea kuboresha mazingira ya watumishi. Taarifa rasmi ya Utumishi ya 2022 ilieleza kuhusu upandishaji vyeo na madaraja kwa watumishi 92,619 na mabadiliko ya kada kwa watumishi 6,026, kuanzia Mei 2022. Mwaka 2025, Serikali ilitangaza nyongeza ya asilimia 35.1 katika kima cha chini cha mshahara kwa watumishi wa umma, ikianza kutumika Julai 2025.

2024–2025

Matokeo: Ukuaji wa Uchumi Uliendelea Kuongezeka

Takwimu zilizosasishwa na NBS zinaonyesha GDP ya Tanzania ilikua kwa asilimia 4.9 mwaka 2021, 4.6% mwaka 2022, 5.3% mwaka 2023, 5.7% mwaka 2024 na 5.9% mwaka 2025. GDP kwa bei za kudumu iliongezeka kutoka takriban TSh trilioni 156.8 mwaka 2021 hadi TSh trilioni 193.4 mwaka 2025.

2024–2025

Nguvu Kazi: Kuongezeka kwa Ushiriki na Ajira

Integrated Labour Force Survey 2025 ya NBS inaonyesha kiwango cha ushiriki wa nguvu kazi kiliongezeka kutoka asilimia 73.2 mwaka 2024 hadi 75.9% mwaka 2025. Uwiano wa ajira kwa watu wenye umri wa kufanya kazi nao ulipanda kutoka 68.7% hadi 71.4%.

Matokeo ya Kauli

Safari ya utekelezaji haipaswi kusomwa kama kwamba kila takwimu ya uchumi ilisababishwa na kauli moja. Uzito wake unaonekana katika mwelekeo mpana wa sera: kutambua nguvu kazi, kuboresha mazingira ya kazi, kuongeza tija, kuendeleza ajira na kuunganisha nguvu kazi na ukuaji wa uchumi. Takwimu zifuatazo zinaonyesha matokeo yanayoweza kuthibitishwa ndani ya kipindi hicho.

01 · 2021–2025

GDP Kutoka TSh 156.8 Hadi 193.4 Trilioni

Kwa bei za kudumu za mwaka 2019, GDP ya Tanzania iliongezeka kutoka TSh trilioni 156.8 mwaka 2021 hadi TSh trilioni 193.4 mwaka 2025. Ukuaji wa mwaka 2025 ulifikia asilimia 5.9 dhidi ya 5.7% mwaka 2024.

02 · 2025

Ukuaji wa Uchumi Wafikia 5.9%

NBS iliripoti kwamba ukuaji halisi wa GDP uliimarika hadi asilimia 5.9 mwaka 2025 kutoka 5.7% mwaka 2024. Hii inaonyesha kuendelea kwa upanuzi wa shughuli za kiuchumi katika kipindi ambacho nguvu kazi iliendelea kuwa msingi wa uzalishaji.

03 · 2025

Ushiriki wa Nguvu Kazi Wafikia 75.9%

ILFS 2025 inaonyesha kiwango cha ushiriki wa nguvu kazi kiliongezeka kutoka 73.2% mwaka 2024 hadi 75.9% mwaka 2025. Hii inaonyesha kuongezeka kwa ushiriki wa watu katika soko la ajira na shughuli za uzalishaji.

04 · 2025

Uwiano wa Ajira Wapanda hadi 71.4%

Uwiano wa ajira kwa watu wenye umri wa kufanya kazi uliongezeka kutoka 68.7% mwaka 2024 hadi 71.4% mwaka 2025. Hii ni kiashiria muhimu katika kutathmini uwezo wa uchumi kutumia nguvu kazi iliyopo.

05 · FY 2023/24

Takriban Ajira Rasmi 156,000 Mpya

World Bank, ikitumia takwimu za NBS, iliripoti kwamba takriban ajira rasmi 156,000 ziliundwa katika mwaka wa fedha 2023/24. Hata hivyo, kasi hiyo bado ilikuwa chini ya ongezeko la watu wanaoingia katika umri wa kufanya kazi, jambo linaloonyesha ukubwa wa ajenda ya ajira yenye tija.

06 · 2025

Ajira Rasmi Takriban Milioni 4

Tanzania ilikuwa na takriban ajira milioni 4 katika sekta rasmi kwa mujibu wa Tanzania Economic Update ya Februari 2026. Takwimu hii inaonyesha ukubwa wa mfumo rasmi wa ajira, ingawa ajira zisizo rasmi bado zinachukua sehemu kubwa ya soko la kazi.

07 · JULAI 2025

Mishahara ya Umma Yapanda 35.1%

Serikali ilitangaza kupandisha kima cha chini cha mshahara kwa watumishi wa umma kwa asilimia 35.1, hatua iliyoanza kutumika Julai 2025. Rais Samia aliunganisha uamuzi huo na ukuaji wa uchumi na mchango wa wafanyakazi katika kufanya kazi kwa bidii.

08 · JANUARI 2026

Kima cha Chini Sekta Binafsi Waongezeka

Amri ya Kima cha Chini cha Mshahara kwa Sekta Binafsi ya 2025 ilianza kutumika Januari 2026. Serikali ilieleza kuwa wastani wa ongezeko ulikuwa asilimia 33.4, kutoka TSh 275,060 hadi TSh 358,322, na idadi ya sekta za kima cha chini ikaongezeka kutoka 13 hadi 16.

Athari kwa Taifa

Ukuaji wa Uchumi Unapopimwa Kupitia Thamani ya Kazi na Tija ya Mwananchi

Athari ya kwanza ya mtazamo huu iko katika namna unavyobadilisha tafsiri ya maendeleo. Uchumi hauwezi kutazamwa kwa ukubwa wa GDP pekee; lazima uangalie uwezo wa watu kuzalisha, kupata kipato, kutumia ujuzi, kuanzisha shughuli za kiuchumi na kushiriki katika minyororo ya thamani. Hii ndiyo sababu ajira na tija ni kiungo kati ya ukuaji wa uchumi na maisha ya watu.

Kwa upande wa Serikali, mazingira ya kazi yenye mshahara unaoendana na hali ya uchumi yanaweza kusaidia kuongeza uwezo wa kaya kutumia, kuweka akiba na kuwekeza. Hatua za 2022 na 2025 za kuboresha mishahara ya watumishi wa umma zinaonyesha kwamba maslahi ya wafanyakazi yaliingizwa katika maamuzi ya kiuchumi kwa kuzingatia uwezo wa Serikali na ukuaji wa uchumi.

Kwa sekta binafsi, ongezeko la kima cha chini cha mshahara lililoanza Januari 2026 linaonyesha mwelekeo wa kuunganisha ustawi wa mfanyakazi na tija pamoja na uzalishaji. Amri hiyo ilipanua pia idadi ya sekta zinazofunikwa, kutoka sekta 13 mwaka 2022 hadi 16 mwaka 2025.

Kwa uchumi mpana, ongezeko la ajira rasmi lina umuhimu kwa sababu ajira rasmi huongeza msingi wa kodi, hifadhi ya jamii, ulinzi wa kisheria na uwezo wa kaya kushiriki kikamilifu katika uchumi. Hata hivyo, takwimu za World Bank zinaonyesha kwamba bado kuna pengo kubwa kati ya kasi ya ajira rasmi na idadi ya vijana wanaoingia katika nguvu kazi. Hivyo, falsafa ya kumweka mfanyakazi katika msingi wa maendeleo inabeba pia wajibu wa kuharakisha uundaji wa ajira zenye tija.

Kwa mtazamo wa kimataifa, Tanzania imeendelea kuonyesha ustahimilivu wa ukuaji. World Bank ilikadiria ukuaji wa uchumi wa Tanzania wa asilimia 5.4 mwaka 2024, juu ya wastani wa Afrika Kusini mwa Sahara wa asilimia 3.2, huku uwekezaji, mauzo ya nje, utalii, kilimo na miradi mikubwa ya miundombinu ikiwa miongoni mwa vichocheo.

FALSAFA YA RAIS SAMIA

Maendeleo ya kweli hujengwa kwa kumtambua mfanyakazi kama nguvu ya uzalishaji, kuongeza tija yake, kulinda stahiki zake na kumfungulia fursa za kushiriki katika ukuaji endelevu wa Taifa.

Maana ya Kimkakati

Kutoka Rasilimali Watu Hadi Mtaji wa Taifa

Maneno aliyosisitiza Rais Samia yanaweka rasilimali watu katika nafasi inayofanana na miundombinu, mitaji na teknolojia katika mchakato wa maendeleo. Barabara, reli, umeme, viwanda na teknolojia haviwezi kuzalisha thamani ya juu bila watu wenye maarifa na ujuzi wa kuviendesha. Kwa maana hiyo, mfanyakazi si gharama ya uzalishaji pekee; ni sehemu ya mtaji unaozalisha thamani ya Taifa.

Mtazamo huu unaendana na changamoto ya Tanzania ya kubadilisha ukuaji wa uchumi kuwa ukuaji unaozalisha fursa nyingi zaidi za ajira na kipato. World Bank imeendelea kusisitiza kwamba ukuaji wenye tija na uundaji wa ajira ni muhimu ili ukuaji wa uchumi uwe jumuishi zaidi.

Ndiyo maana elimu, mafunzo ya ufundi, ujuzi wa kidijitali, afya ya mfanyakazi na mazingira salama ya kazi vinakuwa sehemu ya sera ya ukuaji wa uchumi, si masuala ya kijamii yaliyotengwa. ILO pia inaweka ajira zenye tija, ujuzi, formalization na inclusive growth katika vipaumbele vya Tanzania vya Decent Work Country Programme 2025/26–2029/30.

Hivyo, thamani ya kauli hii katika kumbukumbu ya uongozi wa Tanzania iko katika uwezo wake wa kuunganisha vitu viwili ambavyo mara nyingi hutenganishwa: ukuaji wa uchumi na utu wa mfanyakazi. Uchumi unapopanuka, lengo linakuwa si kuongeza uzalishaji pekee, bali pia kuongeza uwezo wa wananchi kushiriki katika uzalishaji huo na kunufaika na fursa zinazotokana nao.

Taarifa za Nukuu

Mtoa Kauli

Mheshimiwa Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania

Tarehe

1 Mei 2021

Mahali

Mwanza, Tanzania

Tukio

Kilele cha Maadhimisho ya Siku ya Wafanyakazi Duniani — Mei Mosi 2021

Kategoria

Ukuaji wa Uchumi · Wafanyakazi · Ajira · Tija · Maendeleo ya Taifa

Dira

Kuunganisha ukuaji wa uchumi na nguvu kazi, tija, ajira na maendeleo jumuishi

Kiashiria cha GDP

4.9% · 2021 | 4.6% · 2022 | 5.3% · 2023 | 5.7% · 2024 | 5.9% · 2025

Kiashiria cha Nguvu Kazi

Ushiriki wa nguvu kazi: 73.2% · 2024 → 75.9% · 2025

Mada Zinazohusiana

Ukuaji wa Uchumi Wafanyakazi Ajira Tija Uchumi wa Tanzania Rasilimali Watu Mishahara Uzalishaji Maendeleo ya Taifa Uchumi Jumuishi Ajira Rasmi Human Capital

Chanzo na Uthibitisho

Chanzo cha nukuu: Hotuba rasmi ya Mheshimiwa Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kwenye Kilele cha Maadhimisho ya Siku ya Wafanyakazi Duniani, Mwanza, 1 Mei 2021. Hotuba rasmi inaeleza nafasi ya wafanyakazi katika uzalishaji viwandani na mashambani, ujenzi wa miundombinu na utoaji wa huduma za jamii.

Ukuaji wa GDP: National Bureau of Statistics, National Accounts Statistics, inaonyesha ukuaji wa GDP wa 4.9% mwaka 2021, 4.6% mwaka 2022, 5.3% mwaka 2023, 5.7% mwaka 2024 na 5.9% mwaka 2025. GDP kwa bei za kudumu iliongezeka kutoka TSh trilioni 156.8 mwaka 2021 hadi TSh trilioni 193.4 mwaka 2025.

Soko la ajira: NBS Integrated Labour Force Survey 2025 iliripoti ongezeko la kiwango cha ushiriki wa nguvu kazi kutoka 73.2% mwaka 2024 hadi 75.9% mwaka 2025, na ongezeko la uwiano wa ajira kwa watu wenye umri wa kufanya kazi kutoka 68.7% hadi 71.4%.

Ajira rasmi: Tanzania Economic Update ya World Bank iliripoti takriban ajira rasmi 156,000 mpya katika FY2023/24 na takriban ajira milioni 4 katika sekta rasmi.

Maslahi ya watumishi: Serikali ilitangaza mwaka 2025 ongezeko la 35.1% la kima cha chini cha mshahara kwa watumishi wa umma, likianza kutumika Julai 2025.

Sekta binafsi: Labour Institutions (Minimum Wage for Private Sector) Order, 2025 ilianza kutumika Januari 2026. Serikali ilieleza kuwa wastani wa ongezeko ulikuwa 33.4%, kutoka TSh 275,060 hadi TSh 358,322.

Mtazamo wa kimataifa: World Bank imeonyesha kuwa uchumi wa Tanzania uliendelea kukua kwa ustahimilivu, huku ajira zenye tija, ujuzi, human capital na inclusive growth zikiwa maeneo muhimu kwa kugeuza ukuaji wa uchumi kuwa fursa pana zaidi kwa wananchi.

Nukuu · Wafanyakazi · Ajira · Tija · Ukuaji wa Uchumi