Nukuu za Samia: ukuaji wa uchumi na maendeleo

Kauli za Rais Samia Suluhu Hassan kuhusu ukuaji wa uchumi, zikifafanuliwa kwa uchambuzi unaoeleza dira, sera, uwekezaji na maendeleo endelevu.

Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania

NUKUU ZA SAMIA

25 / ARCHIVE

Nukuu ya Rais Samia

“Deni la Taifa linaendelea kuwa himilivu.”

— Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania

Hotuba ya Kuuaga Mwaka 2025 na Kuukaribisha Mwaka Mpya 2026 · 31 Desemba 2025 · Tunguú, Zanzibar

Uchambuzi

Deni Linalosimamiwa Kwa Nidhamu Ndani ya Uchumi Unaokua

Kauli hii iliweka wazi mtazamo wa Serikali kuhusu uhusiano kati ya ukuaji wa uchumi, uwezo wa Taifa kubeba madeni na nidhamu ya usimamizi wa fedha za umma. Neno “himilivu” katika muktadha wa uchumi si sawa na kudai kwamba deni halipo au haliongezeki; linahusu uwezo wa nchi kuendelea kutimiza majukumu yake ya deni bila kuingia katika hali isiyoweza kudhibitiwa ya kifedha.

Ndiyo maana kauli ya Rais ina nguvu zaidi inapowekwa sambamba na hatua zilizokuwa tayari zimechukuliwa katika usimamizi wa deni. Katika hotuba hiyo, Mhe. Dkt. Samia Suluhu Hassan hakutaja uhimilivu wa deni kama jambo lililosimama pekee; alieleza pia kwamba Serikali ilikuwa ikiendelea na mipango ya kulipa kwa haraka mikopo ya zamani yenye riba kubwa na kurefusha muda wa kulipa mikopo, hatua iliyolenga kupunguza gharama ya riba na shinikizo la ulipaji.

Hapo ndipo KAULI inapoingia katika DIRA: Serikali haikulenga tu kupata fedha za kugharamia maendeleo, bali kusimamia muundo wa deni kwa namna inayolinda uwezo wa Taifa wa kugharamia maendeleo ya sasa na ya baadaye. Mkakati wa Wizara ya Fedha wa Usimamizi wa Deni wa 2025/26–2027/28 unaonyesha mwelekeo huo kupitia malengo ya kupunguza mzigo wa deni, gharama ya riba na hatari ya deni linalofikia ukomo kwa wakati mmoja.

Hii ndiyo mantiki inayounganisha deni na ukuaji wa uchumi. Taifa linapokopa kwa ajili ya miundombinu na uwekezaji, thamani ya deni haiwezi kutazamwa kwa kiasi chake pekee; lazima iangaliwe dhidi ya ukubwa wa uchumi, uwezo wa mapato ya Serikali, gharama ya riba, muda wa marejesho na aina ya fedha inayokopwa.

Kwa msingi huo, kauli ya Rais Samia inaweza kutazamwa kama msimamo wa uongozi unaotaka ukuaji wa uchumi uende sambamba na utulivu wa jumla wa uchumi. Takwimu za IMF zinaonyesha kuwa Tanzania iliendelea kuwa katika kiwango cha wastani cha hatari ya msongo wa deni, huku viashiria muhimu vya mzigo wa deni vikiendelea kuwa chini ya vizingiti katika hali ya msingi.

Wazo Kuu

Ujumbe wa Rais unaweka nidhamu ya deni ndani ya ajenda ya ukuaji: Tanzania ijenge, ikue na ivutie uwekezaji, lakini ifanye hivyo kwa usimamizi unaolinda uwezo wa Taifa wa kulipa, kuwekeza na kutimiza majukumu yake kwa muda mrefu.

Kutoka Kauli Hadi Matokeo

31 DESEMBA 2025

Kauli ya Uongozi Kuhusu Uhimilivu wa Deni

Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mhe. Dkt. Samia Suluhu Hassan, alieleza kuwa deni la Taifa linaendelea kuwa himilivu katika hotuba ya kuaga mwaka 2025 na kuukaribisha mwaka 2026. Kauli hiyo iliambatana na maelezo kuhusu kulipa kwa haraka mikopo ya zamani yenye riba kubwa na kurefusha muda wa marejesho.

2024/25

Ukuaji wa Uchumi Ukiendelea Pamoja na Usimamizi wa Deni

IMF ilikadiria ukuaji wa real GDP wa Tanzania katika mwaka wa fedha 2024/25 kuwa asilimia 5.7, huku deni la umma likikadiriwa kuwa asilimia 48.5 ya GDP. Hii inaonyesha kwamba mjadala wa deni uliendelea sambamba na ajenda ya ukuaji wa uchumi.

JUNI 2025

Uhimilivu Waendelea Kutambuliwa Katika Tathmini ya Kimataifa

IMF/IDA Debt Sustainability Analysis iliendelea kuainisha Tanzania katika hatari ya wastani ya msongo wa deni. Chini ya hali ya msingi, viashiria vya mzigo wa deni vilibaki chini ya vizingiti vya sera, huku thamani ya sasa ya deni la umma kwa GDP ikiwa chini ya benchmark ya asilimia 55.

NOVEMBA 2025

Mkakati wa Usimamizi wa Deni wa Muda wa Kati

Wizara ya Fedha iliweka Medium-Term Debt Management Strategy ya 2025/26–2027/28, ikilenga kudhibiti gharama na hatari za deni, kupunguza hatari ya refinancing, kuongeza muda wa wastani wa ukomavu wa deni na kuimarisha muundo wa kwingineko ya madeni.

MWAKA 2025

Deni la Kawaida Likiwa Chini ya Viwango vya Hatari Vilivyowekwa

Mkakati wa Wizara ya Fedha unaonyesha nominal debt kama asilimia ya GDP ya takriban 48.96% mwaka 2025, huku lengo likiwa kushuka hadi takriban 45.29% ifikapo 2028 chini ya mkakati wa usimamizi wa deni.

2025 → 2028

Kulenga Kupunguza Gharama na Hatari ya Deni

Mkakati wa muda wa kati unaonyesha lengo la kupunguza present value ya deni kama asilimia ya GDP kutoka takriban 40.07% mwaka 2025 hadi karibu 36.99% mwaka 2028, huku malipo ya riba yakilenga kushuka kutoka takriban 2.47% hadi 2.32% ya GDP.

Matokeo ya Kauli

Ujumbe kuhusu uhimilivu wa deni unaonekana kuwa sehemu ya mwelekeo mpana wa usimamizi wa uchumi: ukuaji unaendelea, wakati Serikali inaweka taratibu za kudhibiti gharama, muda wa marejesho na hatari zinazohusiana na deni. Matokeo yafuatayo yanaweza kuthibitishwa kupitia takwimu za taasisi za kitaifa na tathmini za kimataifa.

01 · 48.96% → 45.29%

Mwelekeo wa Kupunguza Mzigo wa Deni

Medium-Term Debt Management Strategy inaweka nominal debt-to-GDP katika takriban 48.96% mwaka 2025 na inalenga kushusha uwiano huo hadi karibu 45.29% ifikapo 2028. Huu ni ushahidi wa dira ya kupunguza mzigo wa deni kwa muda wa kati.

02 · 40.07% → 36.99%

Kupunguza Present Value ya Deni

Mkakati wa Wizara ya Fedha unaonyesha present value ya deni kama sehemu ya GDP ikiwa takriban 40.07% mwaka 2025, ikiwa na lengo la kufikia karibu 36.99% mwaka 2028. Hii inalenga kuboresha nafasi ya kifedha ya Taifa kwa muda mrefu.

03 · RIBA

Kulenga Kupunguza Gharama ya Deni

Serikali imeeleza mpango wa kulipa kwa haraka mikopo ya zamani yenye riba kubwa na kurefusha muda wa baadhi ya marejesho. Mkakati wa 2025/26– 2027/28 unaweka malengo ya kupunguza malipo ya riba kama sehemu ya GDP kutoka takriban 2.47% hadi 2.32% ifikapo 2028.

04 · REFINANCING

Kupunguza Shinikizo la Marejesho ya Muda Mfupi

Takwimu za mkakati zinaonyesha deni linalotarajiwa kukomaa ndani ya mwaka mmoja likiwa takriban 10.80% ya deni lote mwaka 2025, likilenga kushuka hadi karibu 6.37% mwaka 2028. Hii ni hatua muhimu katika kupunguza refinancing risk.

05 · 10.86 YEARS

Kuongeza Muda wa Wastani wa Ukomavu

Mkakati wa usimamizi wa deni unaonyesha average time to maturity ya jumla ya portfolio ikiwa takriban miaka 10.86 mwaka 2025, ikiwa na lengo la kubaki zaidi ya miaka 10 katika kipindi cha mkakati. Muda mrefu hupunguza shinikizo la kurejesha kiasi kikubwa cha deni kwa muda mfupi.

06 · 83.69%

Sehemu Kubwa ya Deni Ikiwa na Riba Isiyobadilika

Takwimu za mkakati zinaonyesha fixed-rate debt ikiwemo Treasury Bills ikiwa karibu 83.69% ya portfolio mwaka 2025. Muundo huu ni sehemu ya usimamizi wa hatari ya mabadiliko ya viwango vya riba.

07 · IMF

Tathmini ya Kimataifa ya Uhimilivu

IMF katika tathmini yake ya 2025 iliendelea kuainisha Tanzania katika moderate risk of debt distress. Chini ya baseline, viashiria vya mzigo wa deni vilibaki chini ya thresholds zilizowekwa, ingawa usimamizi wa liquidity na refinancing uliendelea kuwa eneo la kuhitaji umakini.

08 · UKUAJI

Deni Likiambatana na Ukuaji wa Uchumi

IMF ilikadiria real GDP growth ya 5.7% kwa Tanzania katika mwaka wa fedha 2024/25. World Bank pia iliripoti ukuaji wa 5.4% mwaka 2024 na kueleza kuwa upanuzi wa uchumi uliendeshwa na matumizi, mauzo ya nje, uwekezaji na miradi mikubwa ya miundombinu.

09 · 2025

Uchumi Ukiendelea Kuimarika

World Bank katika Tanzania Economic Update ya Februari 2026 ilisema uchumi ulikua takriban 5.8% katika nusu ya kwanza ya 2025, ukichochewa na madini, ujenzi, huduma za fedha na mauzo ya nje. Hii inaweka uhimilivu wa deni ndani ya mazingira ya uchumi unaopanuka.

10 · MIUNDOMBINU

Uwekezaji wa Maendeleo Ukiendelea

World Bank imehusisha ukuaji wa uchumi Tanzania na uwekezaji wa umma na binafsi, pamoja na miradi ya kimkakati kama Julius Nyerere Hydropower Project na sehemu ya kwanza ya Standard Gauge Railway. Hivyo, usimamizi wa deni unaendelea kufanyika sambamba na ajenda ya uwekezaji.

Athari kwa Taifa

Uhimilivu wa Deni Kama Nguzo ya Ukuaji wa Uchumi

Kwa Taifa linalotekeleza miradi mikubwa ya miundombinu, nishati, usafirishaji, kilimo, maji na huduma za kijamii, uwezo wa kupata fedha za maendeleo ni muhimu. Lakini uwezo huo unakuwa na thamani zaidi pale unapounganishwa na uwezo wa kulipa madeni kwa muda mrefu bila kuvuruga utulivu wa uchumi. Ndiyo maana falsafa ya usimamizi wa deni inakuwa sehemu ya msingi ya kulinda nafasi ya Serikali ya kuendelea kuwekeza.

Hatua ya kulipa mikopo yenye gharama kubwa na kurefusha muda wa marejesho inalenga kubadilisha muundo wa mzigo wa deni, si kuangalia kiasi cha deni pekee. Kwa mtazamo wa usimamizi wa fedha za umma, kupunguza gharama ya riba kunamaanisha nafasi kubwa zaidi ya rasilimali za Serikali kuelekezwa kwenye vipaumbele vingine pale mazingira ya bajeti yanaporuhusu.

Kwa wananchi, uhimilivu wa deni una maana pana zaidi. Uchumi unapobaki na utulivu wa kifedha, mazingira ya biashara na uwekezaji yanaweza kuwa thabiti zaidi, Serikali ikaendelea kugharamia huduma za umma na miundombinu, na hatari ya kulazimika kufanya marekebisho makubwa ya matumizi kutokana na mshtuko wa madeni inapungua.

Kwa wawekezaji, usimamizi wa deni ni sehemu ya picha kubwa ya macroeconomic stability. Tanzania ikiwa na ukuaji unaoendelea, mfumuko wa bei unaodhibitika na mfumo wa usimamizi wa deni unaoweka wazi malengo ya gharama na hatari, hujenga mazingira yanayoweza kuunga mkono uwekezaji wa muda mrefu.

Kwa kiwango cha kimataifa, tathmini ya IMF kwamba Tanzania iko katika moderate risk of debt distress, huku viashiria vya msingi vikiwa chini ya thresholds, inaweka kauli ya Rais ndani ya mazingira ya tathmini pana ya uwezo wa Taifa kuhudumia deni. Hii haimaanishi kwamba hakuna changamoto; inaonyesha kwamba uhimilivu wa deni unategemea kuendelea kwa nidhamu, ukuaji wa uchumi, usimamizi wa liquidity na uchaguzi sahihi wa vyanzo vya fedha.

Falsafa ya Rais Samia

Uongozi wenye busara hulinda ukuaji kwa nidhamu ya madeni, huunganisha uwekezaji na uwezo wa kulipa, na kujenga ustawi wa sasa bila kuhamisha mzigo usiohimilika kwa vizazi vijavyo vya Tanzania kwa kesho.

Taarifa za Nukuu

Mtoa Kauli

Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania

Tarehe

31 Desemba 2025

Mahali

Tunguú, Zanzibar

Tukio

Hotuba ya Kuuaga Mwaka 2025 na Kuukaribisha Mwaka Mpya 2026

Kategoria

Ukuaji wa Uchumi · Fedha za Umma · Deni la Taifa · Uhimilivu wa Uchumi

Mwelekeo wa Sera

Usimamizi wa gharama na hatari za deni, pamoja na kuboresha muda wa marejesho

Takwimu ya Deni

Nominal debt takriban 48.96% ya GDP mwaka 2025 katika Medium-Term Debt Management Strategy

Lengo la 2028

Nominal debt-to-GDP takriban 45.29%, chini ya mwelekeo wa mkakati wa 2025/26–2027/28

Gharama ya Deni

Interest payment takriban 2.47% ya GDP mwaka 2025, ikiwa na lengo la takriban 2.32% mwaka 2028

Hatari ya Refinancing

Deni linalokomaa ndani ya mwaka mmoja takriban 10.80% mwaka 2025, likilenga karibu 6.37% mwaka 2028

Mada Zinazohusiana

Deni la Taifa Ukuaji wa Uchumi Uhimilivu wa Uchumi Fedha za Umma Debt Sustainability Debt Management Uwekezaji Miundombinu Uchumi wa Tanzania Macroeconomic Stability Serikali Maendeleo Endelevu

Chanzo na Uthibitisho

Chanzo cha nukuu: Hotuba ya Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ya Kuuaga Mwaka 2025 na Kuukaribisha Mwaka Mpya 2026, 31 Desemba 2025, Tunguú, Zanzibar.

Ufafanuzi wa kauli: Katika hotuba hiyo, Serikali ilieleza kuwa inaendelea na mipango ya kulipa kwa haraka mikopo ya zamani yenye riba kubwa na kurefusha muda wa kulipa mikopo ili kupunguza kiasi cha riba na kutoa ahueni katika marejesho.

Ministry of Finance: Medium-Term Debt Management Strategy 2025/26–2027/28 inaonyesha nominal debt kama takriban 48.96% ya GDP mwaka 2025 na mwelekeo wa kushuka hadi karibu 45.29% mwaka 2028 chini ya mkakati. Mkakati huo pia unaweka malengo ya kupunguza present value ya deni, malipo ya riba na hatari ya refinancing.

Bank of Tanzania: Annual Report 2024/25 inaonyesha kuwa kufikia Juni 2025 public debt ilikuwa takriban USD bilioni 41.88, ikiwa karibu 50.1% ya GDP kwa kipimo kilichowasilishwa na taarifa ya Benki Kuu. Taarifa hiyo pia inaeleza muundo wa deni la nje na nafasi kubwa ya wakopeshaji wa kimataifa wenye masharti nafuu.

IMF / IDA: Debt Sustainability Analysis ya 2025 iliainisha Tanzania katika moderate risk of debt distress. Chini ya baseline, viashiria vya mzigo wa deni viliendelea kuwa chini ya thresholds za sera, huku present value ya public debt-to-GDP ikiwa chini ya benchmark ya 55%.

IMF: Tathmini ya 2025 ilikadiria real GDP growth ya 5.7% kwa mwaka wa fedha 2024/25 na public debt ya takriban 48.5% ya GDP.

World Bank: Tanzania Economic Update iliripoti ukuaji wa 5.4% mwaka 2024, huku taarifa ya Februari 2026 ikisema uchumi ulikua takriban 5.8% katika nusu ya kwanza ya 2025, ukisaidiwa na madini, ujenzi, huduma za fedha na mauzo ya nje.

Vyanzo vikuu vya uthibitisho: Ikulu ya Tanzania · Wizara ya Fedha ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania · Benki Kuu ya Tanzania · International Monetary Fund · International Development Association · World Bank.

Nukuu · Deni la Taifa · Ukuaji wa Uchumi · Fedha za Umma · Uhimilivu · Maendeleo