Nukuu za Samia: Madini na Nishati

Nishati kama Msingi wa Viwanda, Uzalishaji na Ushindani wa Tanzania

Kauli hii inaonyesha namna Rais Samia Suluhu Hassan alivyoweka nishati katika nafasi ya msingi wa mabadiliko ya uchumi. Hakuzungumzia umeme kama huduma ya matumizi ya majumbani pekee; aliunganisha moja kwa moja upatikanaji wa nishati na ujenzi wa viwanda pamoja na uwezo wa Tanzania kuzalisha kwa ajili ya masoko ya nje.

Hii ni dira yenye mantiki kubwa ya kiuchumi. Viwanda vinahitaji nishati ya uhakika ili kuendesha mashine, kuongeza uzalishaji, kupunguza utegemezi wa vyanzo visivyoaminika na kuongeza ushindani wa bidhaa za Tanzania. Kwa hiyo, kuboresha nishati ni hatua ya kuweka msingi wa uchumi unaozalisha thamani zaidi ndani ya nchi.

Utekelezaji ulionyesha mabadiliko makubwa katika uwezo wa Taifa wa kuzalisha umeme. Kwa mujibu wa Economic Survey 2024 ya Wizara ya Fedha, uwezo wa uzalishaji umeme uliowekwa uliongezeka kutoka MW 1,887.50 mwaka 2023 hadi MW 3,052.46 mwaka 2024, sawa na ongezeko la asilimia 61.7. Ongezeko hilo lilihusishwa na kuanza kwa uzalishaji wa mitambo ya Mradi wa Julius Nyerere Hydropower Project (JNHPP). 1

Athari yake haikuishia kwenye uwezo uliowekwa. Mwaka 2024, jumla ya umeme uliozalishwa ilifikia 11,958.84 GWh, kutoka 10,379.56 GWh mwaka 2023 — ongezeko la asilimia 15.2. Umeme uliozalishwa na mitambo ya TANESCO pekee uliongezeka kwa asilimia 24.6. Haya ni mabadiliko yanayoongeza uwezo wa uchumi kutumia nishati kama injini ya uzalishaji. 2

Upanuzi wa nishati ulienda sambamba na kupanuka kwa mtandao wa umeme. Economic Survey inaonyesha kuwa hadi Desemba 2024, Tanzania Bara ilikuwa imeunganisha umeme katika vijiji vyote 12,318. Wakati huo huo, idadi ya wateja waliounganishwa na umeme iliongezeka kwa asilimia 10.8, kutoka 4,714,129 mwaka 2023 hadi 5,225,193 mwaka 2024. Hii inaonyesha kwamba uwekezaji katika nishati ulikuwa ukipanua si tu uzalishaji, bali pia matumizi ya nishati katika jamii na shughuli za kiuchumi. 3

Muhimu zaidi, Serikali yenyewe katika Economic Survey ya 2024 iliutaja kuanza kwa uzalishaji wa umeme katika JNHPP miongoni mwa mambo yaliyochangia ukuaji wa uchumi wa Tanzania mwaka huo. Pato halisi la Taifa lilikua kwa asilimia 5.5 mwaka 2024, kutoka asilimia 5.1 mwaka 2023. Hivyo, nishati haikubaki kwenye mipango ya miundombinu; ilianza kuonekana katika mazingira mapana ya utendaji wa uchumi. 4

Mwelekeo huo uliendelea kuonekana katika taarifa za Serikali za baadaye. Katika kipindi cha Januari hadi Septemba 2025, ukuaji halisi wa Pato la Taifa ulifikia asilimia 6.0, huku ongezeko la uzalishaji wa umeme, hasa kutoka JNHPP, likitajwa miongoni mwa vichocheo vya ukuaji huo. Sekta ya umeme yenyewe ilikua kwa asilimia 15.5 katika kipindi hicho. 5

Kwa mtazamo mpana wa Taifa, nguvu ya kauli hii iko katika kuonyesha uhusiano kati ya nishati na mabadiliko ya muundo wa uchumi. Nishati inapoimarika, uwezo wa viwanda kuzalisha huongezeka; uzalishaji unapoongezeka, nafasi ya bidhaa za ndani katika masoko huimarika; na uwezo wa kuuza nje unapopanuka, Taifa huongeza fursa za kupata fedha za kigeni na kujenga uchumi wenye uwezo mkubwa zaidi wa ushindani.

Kwa hiyo, kauli ya Mei 2021 inaweza kusomwa kama sehemu ya dira iliyoweka nishati kama miundombinu ya uchumi wa uzalishaji. Katika miaka iliyofuata, ongezeko la uwezo wa kuzalisha umeme, upanuzi wa miundombinu na kuanza kwa uzalishaji wa JNHPP vimeipa dira hiyo msingi unaopimika. Ni mfano wa namna uwekezaji katika miundombinu ya nishati unavyoweza kuhusishwa na ajenda pana ya viwanda, biashara na ukuaji wa uchumi.