Mkusanyiko kamili wa nukuu, kauli na maono ya Mheshimiwa Rais Dkt. Samia Suluhu Hassan katika mwaka 2023
NUKUU ZA SAMIA
2023 / ARCHIVE
Nukuu ya Rais Samia
“Ili sekta za uzalishaji ziwajibike vyema taasisi
za sekta binafsi za wenyeji zinatakiwa kuwa na uwezo
na utayari wa kupokea na kushirikiana na wageni
wanaokuja kuwekeza nchini, kufanya biashara, na
kutengeneza ajira kwa wananchi, na hatimaye,
kuchangia kwenye ukuaji wa uchumi wetu.”
— Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania,
Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan
Akihutubia wakati wa kufungua Mkutano wa Kwanza wa
Kitaifa wa Dira ya Taifa ya Maendeleo 2050+ · Dodoma ·
9 Desemba 2023
Uchambuzi
Sekta Binafsi Kama Mshirika wa Kimkakati
Katika Ujenzi wa Uchumi wa Taifa
Kauli hii inaweka wazi mtazamo wa Rais Samia kwamba
ukuaji wa uchumi haupaswi kujengwa na Serikali peke yake.
Inamtambua sekta binafsi ya ndani kama mhimili wa uzalishaji,
biashara na ajira, huku uwekezaji wa nje ukitazamwa kama
chanzo cha mtaji, maarifa, teknolojia na fursa ambazo zinaweza
kuunganishwa na uwezo wa Watanzania.
Uzito wa maneno ya Mheshimiwa Rais unatokana na neno
“kushirikiana”. Hapa Serikali haijengi mtazamo
wa uchumi unaowatenganisha wawekezaji wa ndani na wa nje;
badala yake, inalenga mazingira ambayo kampuni za Kitanzania
zinaweza kuwa washirika wenye uwezo katika minyororo ya thamani,
ubia, uzalishaji, usambazaji na biashara.
Hii ilikuwa pia sehemu ya mjadala mpana wa Dira ya Taifa ya
Maendeleo 2050. Katika hotuba hiyo hiyo, Rais Samia alisisitiza
kwamba ukuaji wa uchumi uunganishwe na sekta za uzalishaji
zinazowagusa wananchi wengi na zinazotengeneza ajira. Aidha,
alielekeza Dira mpya kuangalia kwa kina ushiriki wa sekta binafsi
ya ndani na ya nje. 1
Kwa maana hiyo, kauli hii haikulenga kuongeza idadi ya wawekezaji
pekee. Ililenga kujenga uwezo wa uchumi wa Tanzania
kunufaika zaidi na uwekezaji unaoingia nchini kwa
kuhakikisha kampuni za ndani zinakuwa tayari kupokea, kushirikiana
na kujifunza kutoka kwa wawekezaji hao. Hii ni fikra ya ujenzi
wa uchumi wenye viungo vya ndani, badala ya uchumi unaotegemea
mtaji wa nje bila kuimarisha uwezo wa wazalishaji wa ndani.
Muktadha wa 2023 unaifanya kauli hii kuwa muhimu zaidi. Serikali
ilikuwa ikiandaa dira mpya ya miaka 25, huku ikitathmini utekelezaji
wa Dira ya 2000/2025 na kutafuta namna ya kuongeza kasi ya ukuaji,
uzalishaji, ajira na ushindani wa Tanzania. Rais mwenyewe alisisitiza
kuwa Dira inapaswa kuunganisha mipango, mikakati na rasilimali
kuelekea malengo ya maendeleo ya watu na Taifa. 2
Wazo Kuu
Rais Samia aliweka mbele mtazamo wa uchumi unaounganisha
uwezo wa sekta binafsi ya ndani na mtaji, maarifa na masoko
ya kimataifa ili uwekezaji ubadilike kuwa uzalishaji, ajira,
biashara na ukuaji mpana wa uchumi wa Tanzania.
Kutoka Kauli Hadi Matokeo
9 DESEMBA 2023
Kauli na Mwelekeo wa Dira
Rais Samia alisisitiza kwamba sekta binafsi ya ndani
inapaswa kujengewa uwezo na kuwa tayari kushirikiana
na wawekezaji kutoka nje ili uwekezaji ulete biashara,
ajira na ukuaji wa uchumi. Kauli hiyo iliwekwa ndani
ya mjadala wa Dira ya Taifa ya Maendeleo 2050. 3
2023 · UTEKELEZAJI WA MFUMO WA UWEKEZAJI
Kurahisisha Mazingira ya Uwekezaji
Tanzania Investment Act, 2022 iliendelea kutumika katika
mazingira ya uwekezaji ya 2023. TIC iliripoti kuwa kiwango
cha chini cha uwekezaji kwa wawekezaji wa ndani kilishushwa
kutoka USD 100,000 hadi USD 50,000, huku Tanzania Electronic
Investment Window na One Stop Facilitation Centre vikiimarisha
urahisishaji wa huduma za uwekezaji. 4
JANUARI–DESEMBA 2023
Uwekezaji na Ajira Zikaongezeka
Kwa mujibu wa National Investment Report 2023, Tanzania
ilisajili miradi 9,678 yenye thamani ya USD 8.658 bilioni,
iliyotarajiwa kuzalisha ajira 195,803 za moja kwa moja.
Idadi ya miradi iliongezeka kwa 15.20% na thamani ya
uwekezaji kwa 53% ikilinganishwa na 2022. 5
2023 · SEKTA BINAFSI NA UWEKEZAJI
Uwekezaji wa Ndani na Nje Ukapanuka
Ndani ya taarifa ya TIC, ongezeko kubwa la miradi ya TIC
mwaka 2023 lilihusishwa pamoja na maboresho ya sheria,
huduma za kidijitali, urahisishaji wa usajili na mikakati
ya kukuza uwekezaji. Miradi katika viwanda, usafirishaji,
utalii, majengo ya biashara na kilimo ilikuwa miongoni mwa
maeneo yaliyokuwa na mvuto mkubwa. 6
2024
Rekodi Mpya ya Miradi ya TIC
TIC iliripoti kuwa mwaka 2024 ilisajili miradi 901,
idadi iliyovuka rekodi ya miaka ya nyuma. Miradi hiyo
ilikuwa na mtaji wa USD 9.313 bilioni na ilitarajiwa
kuzalisha ajira 212,293. 7
2024–2026
Ushirikiano wa Sekta Binafsi Kuwekwa Kwenye Dira
Mchakato wa Dira 2050 uliendelea kuhusisha wafanyabiashara
na wamiliki wa kampuni. Kufikia Agosti 2026, Tume ya Taifa
ya Mipango ilisema imeandaa Mwongozo na Mkakati wa Kitaifa
wa ushirikishwaji wa sekta binafsi katika utekelezaji wa
mipango ya maendeleo, ikiwemo Dira 2050. 8
Matokeo ya Kauli
Safari ya utekelezaji inaonyesha kwamba msisitizo wa
ushirikiano kati ya sekta binafsi ya ndani na wawekezaji
haukubaki katika lugha ya sera. Uliambatana na maboresho
ya mazingira ya uwekezaji, ongezeko la miradi iliyosajiliwa,
mtaji unaotarajiwa na ajira.
01 · MWAKA 2023
Miradi 9,678 ilisajiliwa Tanzania
National Investment Report 2023 inaonyesha Tanzania
ilisajili miradi 9,678 katika sekta mbalimbali,
ikilinganishwa na 8,401 mwaka 2022. Hili ni ongezeko
la 15.20% kwa idadi ya miradi iliyosajiliwa. 9
02 · USD 8.658 BILIONI
Thamani ya Miradi Iliongezeka
Thamani ya miradi iliyosajiliwa mwaka 2023 ilifikia
USD 8.658 bilioni, kutoka USD 5.65847 bilioni mwaka
2022 — ongezeko la 53% kwa mujibu wa taarifa ya
National Investment Report. 10
03 · AJIRA 195,803
Uwekezaji Ukafungamanishwa na Ajira
Miradi iliyosajiliwa mwaka 2023 ilitarajiwa kuzalisha
ajira 195,803 za moja kwa moja, kutoka ajira 76,841
zilizotarajiwa mwaka 2022. Hili linaonyesha uzito wa
ajira katika kupima manufaa ya uwekezaji. 11
04 · TIC · 2023
Miradi ya TIC na Ajira Ziliongezeka
TIC ilisajili miradi 520 mwaka 2023, dhidi ya 293
mwaka 2022. Ajira zilizotarajiwa kutokana na miradi
ya TIC ziliongezeka kutoka 40,889 mwaka 2022 hadi
136,515 mwaka 2023. 12
05 · 2024
Miradi 901 — Rekodi ya TIC
TIC iliripoti kuwa mwaka 2024 ilisajili miradi 901,
ongezeko la 71% kutoka miradi 526 iliyosajiliwa
mwaka 2023 katika takwimu za TIC. Miradi hiyo
ilikuwa na thamani ya USD 9.313 bilioni. 13
06 · AJIRA 212,293
Rekodi ya Ajira Zinazotarajiwa
Miradi 901 iliyosajiliwa na TIC mwaka 2024 ilitarajiwa
kuzalisha ajira 212,293. Takwimu hii inaonyesha
namna uwekezaji ulivyokuwa ukihusishwa moja kwa moja
na upanuzi wa fursa za ajira. 14
07 · SEKTA ZA UZALISHAJI
Viwanda, Kilimo na Huduma Zikaendelea Kuvutia
Mwaka 2023, sekta zilizokuwa miongoni mwa maeneo yenye
idadi kubwa ya miradi ya TIC ni pamoja na viwanda,
usafirishaji, utalii, majengo ya biashara na kilimo.
Hii inaendana na msisitizo wa Rais wa kuunganisha
ukuaji na sekta zinazozalisha. 15
08 · 2026
Ushirikishwaji wa Sekta Binafsi Kupewa Mfumo
Kufikia Agosti 2026, Tume ya Taifa ya Mipango ilisema
imeandaa Mwongozo na Mkakati wa Kitaifa wa ushirikishwaji
wa sekta binafsi katika utekelezaji wa mipango ya maendeleo,
kutoka utambuzi wa mradi hadi utekelezaji, ufuatiliaji
na tathmini. 16
Athari kwa Taifa
Kutoka Uwekezaji wa Mtaji Hadi Uchumi
Unaoshirikisha Uwezo wa Watanzania
Umuhimu mkubwa wa mwelekeo huu ni kwamba uwekezaji haupimwi
kwa kiasi cha fedha kinachoingia nchini pekee. Mantiki ya
kauli ya Rais Samia inaenda hatua zaidi: mtaji huo
unatakiwa kuunganishwa na uwezo wa wazalishaji, wafanyabiashara
na kampuni za Kitanzania. Hapo ndipo uwekezaji
unapoweza kuingia katika uchumi mpana kupitia ajira, huduma,
manunuzi, uzalishaji na minyororo ya thamani.
Takwimu za 2023 zinaonyesha kwamba mazingira hayo yaliambatana
na ongezeko kubwa la miradi, thamani ya uwekezaji na ajira
zilizotarajiwa. Kwa mwaka huo pekee, miradi iliyosajiliwa
nchini ilitarajiwa kuzalisha ajira 195,803 za moja kwa moja.
Hii inatoa kipimo kinachoeleweka cha namna uwekezaji
ulivyohusishwa na fursa za wananchi. 17
Mwaka uliofuata uliendeleza mwelekeo huo. TIC ilirekodi
miradi 901 mwaka 2024, yenye mtaji wa USD 9.313 bilioni
na ajira 212,293 zilizotarajiwa. Ingawa takwimu hizi haziwezi
kutafsiriwa kwamba kila ajira ilishakuwa imeanzishwa au kwamba
kila mradi ulitokana moja kwa moja na kauli ya Rais, zinaonyesha
kwa nguvu mwenendo wa mazingira ya uwekezaji yaliyokuwa
yakipanuka katika kipindi hicho. 18
Kwa upande wa uchumi mpana, Benki Kuu iliripoti kuwa Pato
Halisi la Taifa lilikua kwa 5.5% mwaka 2024 kutoka 5.1% mwaka
2023, huku ukuaji ukichangiwa na sekta mbalimbali ikiwemo
kilimo, ujenzi, huduma za kifedha na bima, madini na biashara.
Mikopo kwa sekta binafsi nayo ilikua kwa 12.6% Desemba 2024.
Haya ni mazingira muhimu kwa sekta binafsi kwa sababu mtaji,
uzalishaji na uwezo wa biashara huathiriwa pia na upatikanaji
wa fedha. 19
Mtazamo wa kimataifa unaunga mkono umuhimu wa mwelekeo huo.
Benki ya Dunia ilikadiria ukuaji wa uchumi wa Tanzania wa 5.4%
mwaka 2024 na ikaeleza kuwa upanuzi huo ulikuwa mpana, ukiungwa
mkono na uwekezaji wa sekta za umma na binafsi pamoja na
ongezeko la matumizi na mauzo ya nje. 20
Kwa mtazamo wa sera, IMF pia imeendelea kusisitiza kwamba
mageuzi ya kimuundo yanayokuza sekta binafsi, kuondoa vikwazo
vya uwekezaji wa kigeni, kurahisisha kanuni na kuongeza
utabirika wa sera ni muhimu kwa ukuaji jumuishi na endelevu.
Hivyo, msisitizo wa Rais Samia wa kujenga ushirikiano kati ya
sekta binafsi ya ndani na wawekezaji wa nje unaingia katika
eneo la msingi la ushindani wa uchumi wa kisasa. 21
FALSAFA YA RAIS SAMIA
Maendeleo ya kweli hujengwa kwa kuwawezesha Watanzania
kushiriki kikamilifu katika mtaji, maarifa, biashara na
fursa za dunia, ili uwekezaji ugeuke kuwa uzalishaji,
ajira na ustawi wa taifa.
Taarifa za Nukuu
Mtoa Kauli
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania,
Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan
Tarehe
9 Desemba 2023
Mahali
Dodoma, Tanzania
Tukio
Mkutano wa Kwanza wa Kitaifa wa
Dira ya Taifa ya Maendeleo 2050+
Sekta Binafsi
Uwekezaji
Ajira
Uzalishaji
Dira 2050
Ukuaji wa Uchumi
Uwekezaji wa Ndani
Uwekezaji wa Nje
Tanzania Investment Centre
Public-Private Cooperation
Chanzo na Uthibitisho
Chanzo cha nukuu:
Hotuba ya Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan,
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, wakati wa
kufungua Mkutano wa Kwanza wa Kitaifa wa Dira ya Taifa
ya Maendeleo 2050+, Dodoma, 9 Desemba 2023. 22
Muktadha wa Dira 2050:
Rais Samia alielekeza kwamba ukuaji wa uchumi uunganishwe
na sekta za uzalishaji zinazowagusa wananchi na kutengeneza
ajira, na akasisitiza kuimarishwa kwa ushiriki wa sekta
binafsi ya ndani na nje ya nchi. 23
Matokeo ya uwekezaji 2023:
National Investment Report 2023 iliripoti miradi 9,678,
yenye thamani ya USD 8.658 bilioni na ajira 195,803
zilizotarajiwa. TIC ilisajili miradi 520 mwaka 2023,
ikiwa na ajira 136,515 zilizotarajiwa. 24
Matokeo ya TIC 2024:
TIC iliripoti miradi 901 mwaka 2024, yenye mtaji wa
USD 9.31269 bilioni na ajira 212,293 zilizotarajiwa.
TIC ilitaja mwaka 2024 kuwa mwaka wenye idadi kubwa
zaidi ya miradi iliyosajiliwa tangu kuanzishwa kwake. 25
Mazingira ya uchumi:
Benki Kuu iliripoti ukuaji wa Pato Halisi la Taifa wa
5.5% mwaka 2024 kutoka 5.1% mwaka 2023, pamoja na
ukuaji wa mikopo kwa sekta binafsi wa 12.6% Desemba 2024. 26
Mtazamo wa kimataifa:
Benki ya Dunia ilikadiria ukuaji wa Tanzania wa 5.4%
mwaka 2024 na ikaeleza kuwa uwekezaji wa umma na binafsi
ulikuwa miongoni mwa vichocheo vya upanuzi wa uchumi. 27
Uendelezaji wa mwelekeo:
Tume ya Taifa ya Mipango ilieleza mwaka 2026 kuwa
imeandaa Mwongozo na Mkakati wa Kitaifa wa ushirikishwaji
wa sekta binafsi katika utekelezaji wa mipango ya maendeleo,
ukiwemo Dira 2050. 28
