Nukuu za Rais Samia: Teknolojia na mabadiliko ya kidijitali

Kauli Iliyoipa Ushirikiano wa Kiuchumi Maana Mpya: Kutoka Biashara ya Mipakani Hadi Ushirikiano wa Maarifa, Teknolojia na Mitaji

Nukuu hii ilikuwa zaidi ya mwaliko wa kuongeza biashara kati ya Tanzania na Kenya. Ndani yake, Rais Samia aliweka mbele mtazamo mpana wa uchumi wa kisasa: kwamba ushindani wa Taifa haujengwi kwa kuuza na kununua bidhaa pekee, bali kwa uwezo wa nchi na sekta binafsi kushirikiana katika maarifa, utafiti, teknolojia na mtaji.

Hizi ni nguzo nne za uchumi unaozalisha thamani kubwa. Ujuzi hujenga uwezo wa watu na taasisi; utafiti huzalisha maarifa mapya; teknolojia hubadilisha maarifa kuwa uzalishaji na huduma; wakati mitaji huwezesha mawazo na ubunifu kukua kuwa biashara halisi. Kwa kuziweka pamoja katika jukwaa la Tanzania na Kenya, Rais Samia alikuwa akielekeza ushirikiano wa kikanda kutoka ubadilishanaji wa bidhaa kwenda ubadilishanaji wa uwezo wa kuzalisha maendeleo.

Dira iliyobebwa na kauli hiyo ilionekana pia katika mwelekeo mpana wa diplomasia ya uchumi ya Awamu ya Sita. Ziara ya Rais nchini Kenya mwaka 2021 ilifungua ukurasa mpya wa kuimarisha mahusiano ya kiuchumi, biashara na uwekezaji kati ya nchi hizo mbili.

Hapa ndipo uzito wa kauli ya Rais unapoonekana: ushirikiano haukutazamwa kama jambo la Serikali pekee, bali kama kazi ya pamoja ya wafanyabiashara, watafiti, wabunifu, wawekezaji na taasisi za nchi mbili.

Kauli ya Ushirikiano Iliyoonyesha Tanzania ya Ushindani wa Maarifa, Teknolojia na Masoko

Uzito wa nukuu hii unatokana na ukweli kwamba Rais Samia hakuzungumzia biashara kama shughuli ya kubadilishana bidhaa pekee. Aliiweka biashara ndani ya mfumo mkubwa wa maendeleo unaohusisha maarifa, sayansi, teknolojia na mitaji.

Kwa Tanzania, athari yake ni pana. Ushirikiano wa maarifa unawapa wataalamu na taasisi nafasi ya kujifunza na kushirikiana. Ushirikiano wa teknolojia unafungua milango ya ubunifu na huduma mpya.

Kwa kiwango cha kimataifa, nukuu hii inaonyesha aina ya diplomasia ambayo Rais Samia ameipa uzito: diplomasia inayotafuta si tu mahusiano mazuri ya kisiasa, bali matokeo ya kiuchumi yanayogusa wananchi.

Hivyo, mwelekeo wa kauli hii unaonyesha fikra muhimu ya Awamu ya Sita: Tanzania haiwezi kujenga uchumi wa kisasa kwa kutegemea nguvu zake za ndani pekee; lazima ijenge uwezo wake kwa kushirikiana, kujifunza, kuwekeza na kuvuka mipaka ya maarifa na masoko.

Kauli Iliyoweka Mawasiliano ya Kidijitali Katika Mstari wa Miundombinu ya Taifa

Nukuu hii ina uzito wa kimkakati kwa sababu Rais Samia hakuzungumzia mawasiliano kama huduma ya kawaida tu; aliunganisha upatikanaji wa mawasiliano na upanuzi wa miundombinu ya msingi ya taifa — Mkongo wa Taifa. Kauli hiyo ilitolewa tarehe 7 Mei 2021, katika miezi ya mwanzo ya Uongozi wa Awamu ya Sita, na ikaweka wazi mwelekeo wa kupeleka miundombinu ya mawasiliano zaidi ya vituo vikubwa vya mijini.

Dira iliyobebwa hapa ni ya Tanzania ambayo mawasiliano ya kasi hayabaki kuwa fursa ya maeneo machache. Mkongo wa Taifa ni uti wa mgongo wa huduma nyingi za kidijitali: unatoa uwezo wa kuunganisha waendeshaji wa mitandao, watoa huduma za intaneti, taasisi za Serikali, biashara na miundombinu mingine ya kidijitali. NICTBB yenyewe inaeleza kuwa mtandao huu unaunganisha miji, mikoa, wilaya, vituo vya mipakani na miundombinu muhimu ya mawasiliano.

Kinacholipa kauli hii uzito zaidi ni kwamba utekelezaji uliofuata unaweza kupimwa kwa miundombinu halisi. Taarifa iliyowasilishwa Bungeni mwaka 2025 ilieleza kuwa katika kipindi cha Uongozi wa Rais Samia, kilometa 3,621 za Mkongo wa Taifa zilijengwa, na mtandao wa kitaifa ulifikia kilometa 13,820. Uwezo wa mkongo nao uliongezwa kutoka 200 Gbps hadi 2,000 Gbps (2 Tbps).

Hivyo, safari ya kauli hii inaonekana katika mnyororo unaoeleweka: Rais alielekeza upanuzi wa mawasiliano → Serikali ikawekeza katika Mkongo → mtandao ukaongezwa → uwezo wa kubeba data ukaimarishwa → wilaya na maeneo mengi zaidi yakaunganishwa → mazingira ya huduma za kidijitali yakapanuka.

Kutoka Mkongo wa Mawasiliano Hadi Miundombinu ya Uchumi wa Tanzania wa Kidijitali

Maana pana ya utekelezaji huu ni kwamba Mkongo wa Taifa umeendelea kubadilika kutoka kuwa mradi wa mawasiliano na kuwa miundombinu ya kimkakati ya uchumi wa kisasa. Serikali inapopanua uwezo wa mkongo, inaongeza uwezo wa nchi kusafirisha data, kuunganisha taasisi na kurahisisha utoaji wa huduma unaotegemea mifumo ya kidijitali.

Kwa wananchi, miundombinu hii ndiyo msingi unaowezesha huduma za mawasiliano kufika katika maeneo mengi zaidi. Kwa shule na vyuo, inarahisisha mazingira ya kujifunza na kupata maarifa kwa njia za kidijitali. Kwa hospitali na taasisi za afya, miundombinu ya data hujenga msingi wa matumizi ya mifumo ya kidijitali. Kwa biashara, huongeza mazingira ya kufanya biashara zinazotegemea intaneti na huduma za mtandaoni.

Kwa Serikali, upanuzi wa mkongo una maana ya kuwa na msingi wa kuendesha huduma za umma zinazozidi kuhamia katika mifumo ya kidijitali. Kwa uchumi, mawasiliano ya kasi ni sehemu ya miundombinu inayosaidia uzalishaji, biashara, ubunifu, huduma za kifedha na uwekezaji wa teknolojia.

Athari yake pia inaonekana katika nafasi ya Tanzania kikanda. NICTBB imejengwa ili kusaidia muunganisho wa kitaifa, mipakani na kimataifa, na Tanzania imeendelea kuunganisha mtandao wake na njia za kimataifa kama Mombasa. Hii inaongeza umuhimu wa Tanzania kama kitovu cha mawasiliano ya kidijitali katika ukanda wa Afrika Mashariki na maeneo jirani.

Kwa mtazamo wa uongozi, nguvu ya nukuu hii iko katika ukweli kwamba jambo lililotajwa mwaka 2021 linaweza kufuatiliwa kwa hatua zinazopimika: ujenzi wa maelfu ya kilometa, ongezeko la uwezo kutoka 200 Gbps hadi 2 Tbps, kufika kwa mkongo katika wilaya 121 na kuendelea kwa miunganisho ya kimataifa. Hii ndiyo safari ya kauli → dira → uwekezaji → utekelezaji → matokeo → athari ya kitaifa.

Teknolojia Kama Njia ya Kufungua Milango ya Haki

Kauli hii inaweka wazi mtazamo wa uongozi unaotambua kwamba mageuzi ya teknolojia hayawezi kutenganishwa na mageuzi ya utoaji wa huduma za haki. Rais Samia anaposisitiza sekta ya sheria kukumbatia teknolojia, anaweka suala la kidijitali katika eneo lenye umuhimu wa moja kwa moja kwa maisha ya mwananchi: upatikanaji wa haki.

Neno “kwa wote” ndilo linalobeba uzito mkubwa katika kauli hii. Teknolojia hapa haijawasilishwa kama nyenzo ya taasisi kujionyesha kuwa ya kisasa, bali kama chombo kinachopaswa kusaidia kupanua wigo wa huduma ya haki. Hivyo, thamani ya mageuzi ya kidijitali inapimwa kwa namna yanavyoweza kumsaidia mwananchi kupata huduma kwa urahisi, kwa wakati na kwa ufanisi.

Kauli hii pia inaweka pamoja vipimo vitatu muhimu vya mfumo wa haki: upatikanaji, muda na ufanisi. Haki inayopatikana lakini kwa kuchelewa inaweza kupoteza sehemu ya maana yake; haki inayotolewa kwa wakati lakini kupitia taratibu zisizo na ufanisi inaweza kuendelea kuwa mzigo kwa wananchi. Kwa hiyo, Rais Samia anaunganisha matumizi ya teknolojia na hitaji la kujenga mfumo wa haki unaofanya kazi kwa ufanisi zaidi.

Katika mtazamo huo, teknolojia inaweza kusaidia kupunguza baadhi ya vikwazo vya kimfumo vinavyoweza kuathiri upatikanaji wa huduma za sheria. Mifumo ya kidijitali inaweza kurahisisha mawasiliano, uwasilishaji wa nyaraka, usimamizi wa taarifa na taratibu mbalimbali zinazohusiana na mashauri. Hii inaweza kuifanya huduma ya haki kuwa karibu zaidi na mahitaji ya wananchi.

Kauli hii pia inaonyesha kwamba mageuzi ya sheria yanahitaji kwenda sambamba na mageuzi ya taasisi. Dunia inapobadilika kutokana na teknolojia, taasisi za haki nazo zinapaswa kuwa na uwezo wa kutumia zana mpya bila kupoteza misingi ya sheria, haki na uwajibikaji. Hapo ndipo teknolojia inapogeuka kutoka kuwa nyenzo ya kiufundi na kuwa sehemu ya mkakati wa kuboresha huduma za umma.

Kuna pia ujumbe mpana wa kiutawala katika kauli hii. Rais Samia anaelekeza fikra kutoka kwenye swali la “Je, teknolojia inaweza kutumika katika sekta ya sheria?” kwenda kwenye swali muhimu zaidi: “Tunawezaje kuitumia teknolojia ili haki iwafikie watu wote kwa wakati na kwa ufanisi?” Hii ni tofauti kubwa ya kimtazamo kwa sababu inamweka mwananchi katikati ya mjadala wa mageuzi.

Kwa kiwango cha kimataifa, kauli hii inaendana na mwelekeo wa Digital Justice, ambako mifumo ya haki inatafuta kutumia teknolojia kuboresha huduma, ufanisi na upatikanaji wa haki. Kwa kulieleza jambo hili mbele ya Mawaziri wa Sheria wa Jumuiya ya Madola, Rais Samia aliwasilisha hoja ambayo ina maana zaidi ya mipaka ya Tanzania: kwamba sekta ya sheria inapaswa kuwa sehemu ya mabadiliko ya kiteknolojia yanayoendelea duniani.

Uzito wa nukuu hii kwa kumbukumbu ya uongozi wa Rais Samia unatokana na kuunganisha teknolojia na utu wa huduma ya haki. Lengo si teknolojia yenyewe. Lengo ni kuhakikisha kwamba mwananchi anayehitaji haki hapotezi muda usio wa lazima, hakabili vikwazo vinavyoweza kupunguzwa na teknolojia, na anapata huduma kwa ufanisi unaolingana na mahitaji ya dunia ya sasa.

Kwa mtazamo mpana, kauli hii inaweza kutazamwa kama sehemu ya falsafa ya utawala inayosisitiza kwamba maendeleo ya kweli ya kidijitali yanapaswa kuonekana katika huduma zinazogusa maisha ya wananchi. Sekta ya sheria ikiwa sehemu ya mabadiliko hayo, teknolojia inakuwa daraja kati ya taasisi na mwananchi, badala ya kubaki kuwa mfumo wa ndani usioonekana kwa anayehitaji huduma.

Kutoka Mifumo Iliyotengana Hadi Serikali Inayofanya Kazi Kama Mfumo Mmoja

Kauli hii ni miongoni mwa kauli zenye uzito mkubwa katika ajenda ya mageuzi ya Serikali ya kidijitali Tanzania. Ndani ya sentensi moja, Rais Samia aliweka muda, lengo na wajibu wa kimfumo: mifumo ya Serikali haipaswi kuendelea kufanya kazi kwa kutengana, bali inapaswa kuwa na uwezo wa kuwasiliana na kushirikiana.

Neno “lazima” katika muktadha wa kauli hii linaifanya isiwe tu hoja ya kitaalamu inayoweza kuahirishwa. Ni msisitizo wa uongozi unaoelekeza taasisi kutazama TEHAMA kwa mtazamo mpana wa Serikali nzima. Kila taasisi inaweza kuwa na mfumo wake kwa ajili ya kutekeleza majukumu yake, lakini mifumo hiyo haiwezi kuishi kama visiwa visivyoweza kuwasiliana.

Zaidi ya hapo, kuweka tarehe ya 31 Disemba 2024 kulifanya jambo hili kuwa na sura ya utekelezaji badala ya kubaki kwenye kiwango cha azma. Kauli hiyo inaonyesha mtazamo wa uongozi unaotaka mageuzi ya kidijitali yaonekane katika utendaji wa Serikali, si katika uwepo wa programu na mifumo pekee.

Dhana ya mifumo “kusomana” inaelekea kwenye msingi wa interoperability — uwezo wa mifumo tofauti kubadilishana na kutumia taarifa kwa namna iliyowekwa kitaalamu. Kwa mwananchi, umuhimu wake ni mkubwa kwa sababu huduma nyingi za Serikali zinahusisha taasisi zaidi ya moja. Pale mifumo inapoweza kuwasiliana kwa usalama na kwa msingi halali, taasisi zinaweza kufanya kazi kwa uratibu zaidi.

Hii pia ni hoja ya ufanisi wa Serikali. Mifumo isiyowasiliana inaweza kusababisha taarifa zilezile kuingizwa tena, michakato kurudiwa na taasisi kutumia muda na rasilimali kutatua tatizo ambalo teknolojia inaweza kulipunguza. Mifumo inayoshirikiana, kwa upande mwingine, inaweza kuwezesha huduma kuwa na mwendelezo mzuri zaidi.

Hata hivyo, kauli hii haipaswi kutafsiriwa kwamba taarifa zote za Serikali zinapaswa kufunguliwa au kusambazwa bila udhibiti. Kinyume chake, uzito wake unaonekana zaidi inapowekwa pamoja na umuhimu wa faragha, usalama wa mtandao, udhibiti wa matumizi ya taarifa na uwajibikaji wa taasisi. Mifumo inaweza kusomana bila kuvunja mipaka ya kisheria na kiusalama.

Katika muktadha wa Tume ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi (PDPC), kauli hii ilibeba pia ujumbe muhimu kuhusu uwiano kati ya ushirikiano wa taarifa na ulinzi wa taarifa binafsi. Serikali ya kidijitali yenye nguvu inahitaji mambo yote mawili: mifumo iweze kufanya kazi pamoja, lakini haki za mwananchi kuhusu taarifa zake zilindwe.

Kwa mtazamo wa kiutawala, Rais Samia hapa anaweka mbele dhana ya Serikali moja ya kidijitali. Taasisi zinaweza kuwa tofauti kwa majukumu, lakini teknolojia haipaswi kujenga mipaka inayomzuia mwananchi kupata huduma kwa ufanisi. Mwananchi anapoingia kwenye huduma ya Serikali, anapaswa kukutana na Serikali inayoratibiwa, si mkusanyiko wa mifumo isiyozungumza.

Ndiyo maana kauli hii ina uzito unaozidi TEHAMA. Ni kauli kuhusu namna Serikali inavyopaswa kujipanga katika zama ambazo taarifa ni rasilimali muhimu ya utoaji wa huduma, mipango, maamuzi na maendeleo ya Taifa. Uongozi wa kidijitali unahitaji mifumo inayotazama mipaka ya taasisi, viwango vya pamoja na mahitaji ya mwananchi.

Kwa hiyo, kauli ya Rais Samia inaweza kusomwa kama msisitizo wa kuifanya teknolojia iwe sehemu ya mageuzi ya kiutendaji ya Serikali. Si kujenga mfumo kwa ajili ya mfumo, bali kujenga miundombinu ya kidijitali inayoweza kuunganisha uwezo wa Serikali nzima na hatimaye kurahisisha huduma kwa mwananchi.

Dira ya Mifumo Iliyounganishwa kwa Tanzania ya Kidijitali

Kauli hii fupi ya Rais Samia ina uzito mkubwa katika kuelewa mwelekeo wa Tanzania katika kujenga Serikali ya kidijitali. Anaposema “mifumo yetu lazima isomane”, anaweka mbele dhana ya mifumo yenye uwezo wa kuwasiliana na kubadilishana taarifa kwa utaratibu unaotambulika, badala ya kila taasisi kufanya kazi kama kisiwa kilichojitenga.

Maana yake ya msingi ni kwamba maendeleo ya TEHAMA hayapimwi kwa idadi ya mifumo iliyojengwa pekee, bali pia kwa namna mifumo hiyo inavyoweza kufanya kazi pamoja. Mfumo mmoja unapokuwa na taarifa ambazo mfumo mwingine unazihitaji, kutokuwepo kwa muunganiko kunaweza kusababisha kurudiwa kwa kazi, ucheleweshaji wa huduma na mwananchi kuhitajika kutoa taarifa ileile mara nyingi kwa taasisi tofauti.

Kwa mtazamo huo, kauli hii inagusa moja kwa moja misingi ya interoperability katika Serikali ya kidijitali. Lengo si kuondoa mifumo mbalimbali, bali kuhakikisha kwamba mifumo hiyo inaweza kuwasiliana pale inapohitajika na kwa kuzingatia taratibu, viwango, usalama na sheria zinazohusika.

Hapa ndipo kauli ya Rais inapokuwa zaidi ya maelekezo ya kiteknolojia. Inaonyesha mtazamo unaomweka mwananchi katikati ya mageuzi ya kidijitali. Mwananchi hapaswi kubeba mzigo wa kutokuwasiliana kwa mifumo ya Serikali. Pale ambapo taarifa halali tayari ipo katika mfumo mmoja na inahitajika katika mfumo mwingine, mifumo yenye uwezo wa kuwasiliana inaweza kusaidia kupunguza urudiaji usio wa lazima katika utoaji wa huduma.

Lakini “mifumo isome” haimaanishi kwamba taarifa zote zinapaswa kusambazwa bila mipaka. Kinyume chake, kauli hii inaweza kueleweka sambamba na umuhimu wa usalama wa taarifa, faragha, udhibiti wa matumizi ya taarifa na uwajibikaji wa taasisi. Mfumo wa kisasa unatakiwa kuwa na uwezo wa kushirikiana pale ambapo kuna msingi halali wa kufanya hivyo, huku taarifa za mwananchi zikilindwa.

Kwa maana hiyo, kauli hii inaunganisha nguzo mbili muhimu za Taifa la kidijitali: ushirikiano wa mifumo na ulinzi wa taarifa. Mifumo inapounganishwa bila misingi ya usalama, inaweza kuongeza hatari; lakini mifumo iliyolindwa ambayo haiwezi kushirikiana inaweza kupunguza ufanisi wa huduma. Dira inayojengwa hapa ni kupata uwiano kati ya ufanisi, usalama na uwajibikaji.

Kauli hii pia ina uzito katika ujenzi wa Serikali inayofanya kazi kama mfumo mmoja. Taasisi zinaweza kuwa na majukumu tofauti, lakini mwananchi anayezitumia huziona kama sehemu ya Serikali moja. Kwa hiyo, uzoefu wa mwananchi hautakiwi kuwa mkusanyiko wa mifumo iliyotengana; unatakiwa kuelekea katika huduma zinazounganishwa, rahisi na zenye mwendelezo.

Katika muktadha mpana wa uchumi wa kidijitali, uwezo wa mifumo kuwasiliana unaweza pia kuwezesha matumizi bora zaidi ya taarifa katika kupanga huduma, kufanya maamuzi na kuboresha ufanisi wa taasisi. Hii ni muhimu kwa Taifa linalopanua matumizi ya huduma za mtandao na mifumo ya kidijitali katika sekta mbalimbali.

Kwa hiyo, maneno “sio kila mtu anachukua njia yake” yana ujumbe wa kiutawala unaozidi teknolojia. Ni wito wa kuondoka katika mtazamo wa taasisi zinazojenga mifumo kwa kujitegemea bila kuzingatia mazingira mapana ya Serikali, na kuelekea katika usanifu unaotazama Taifa kama mfumo unaohitaji mifumo yake kuwasiliana.

Kwa mtazamo wa uongozi, kauli hii inaonyesha msisitizo wa Rais Samia juu ya mifumo inayofanya kazi kwa pamoja badala ya taasisi zinazofanya kazi kwa kutengana. Ni falsafa inayoweza kuifanya TEHAMA isiishie kuwa suala la kompyuta na programu, bali iwe chombo cha kubadilisha namna Serikali inavyotoa huduma, kushirikiana na kutumia taarifa kwa uwajibikaji.

Maana na Uzito wa Nukuu

Kauli hii ni miongoni mwa kauli zinazobeba mtazamo mpana kuhusu mustakabali wa maendeleo ya Afrika. Inaiweka teknolojia na maarifa ya kitaalamu kama sehemu muhimu ya uwezo wa bara kujenga uchumi wenye tija, ushindani na uwezo wa kukabiliana na changamoto za kizazi cha sasa.

Uzito wa kauli hii haupo katika kuomba teknolojia pekee, bali katika kusisitiza uhamishaji wa teknolojia. Hii ni hoja ya kimkakati kwa sababu teknolojia yenyewe haitoshi ikiwa haijaambatana na ujuzi unaowawezesha watu kuitumia, kuitunza, kuiboresha na hatimaye kuzalisha maarifa mapya ndani ya bara.

Kwa mtazamo huu, uhamishaji wa teknolojia unaweza kusaidia kubadilisha namna Afrika inavyoshiriki katika uchumi wa dunia. Badala ya bara kubaki zaidi katika nafasi ya kutumia teknolojia zinazozalishwa kwingine, msisitizo wa kauli hii unaelekea kwenye kujenga uwezo wa ndani wa kiteknolojia.

Hili lina umuhimu mkubwa kwa maendeleo ya muda mrefu. Nchi yenye wataalamu, watafiti, wahandisi, wabunifu na vijana wenye ujuzi wa kiteknolojia huwa na uwezo mkubwa zaidi wa kutatua matatizo yake kwa kutumia maarifa yanayolingana na mazingira yake.

Kauli ya Rais Samia pia inaunganisha teknolojia na rasilimali watu. Maarifa ya kitaalamu ndiyo yanayofanya teknolojia iwe na thamani halisi. Kompyuta, mashine, mifumo ya kidijitali au miundombinu ya kisasa haviwezi kutoa matokeo makubwa bila watu wenye uwezo wa kuvitumia na kuviendeleza.

Katika muktadha wa Afrika, hoja hii inaingia moja kwa moja kwenye mjadala wa kuongeza tija katika kilimo, kuimarisha viwanda, kuboresha huduma za afya na elimu, kupanua uchumi wa kidijitali, kuendeleza nishati, kuboresha miundombinu na kuongeza ushindani wa biashara. Teknolojia inapounganishwa na maarifa, inakuwa chombo cha kuongeza uwezo wa uzalishaji.

Kauli hii pia inaonyesha aina ya uongozi unaotazama maendeleo kwa jicho la muda mrefu. Badala ya kuangalia mahitaji ya sasa pekee, inasisitiza kujenga uwezo ambao unaweza kuendelea kuzalisha matokeo hata baada ya miradi au misaada ya nje kumalizika.

Kwa hiyo, ujumbe wa Rais Samia katika jukwaa la viongozi wa Afrika la IDA unaweza kutafsiriwa kama wito wa kuifanya teknolojia kuwa sehemu ya kujenga uhuru wa kiuchumi na uwezo wa maendeleo wa Afrika. Ni mtazamo unaoweka maarifa, utaalamu na uwezo wa watu katikati ya safari ya maendeleo.

Kutoka Kauli ya Kimkakati hadi Mageuzi ya Malipo ya Kidijitali

Kauli hii ilikuwa na mwelekeo wa kimkakati: kuhamisha matumizi ya malipo kutoka utegemezi mkubwa wa fedha taslimu kuelekea mifumo ya kisasa, salama na yenye ufanisi ya malipo ya kidijitali. Katika mazingira ya uchumi unaozidi kutumia teknolojia, mabadiliko hayo yana umuhimu mkubwa kwa wananchi, wafanyabiashara, taasisi za fedha na Serikali.

Ndani ya kipindi cha uongozi wa Rais Samia, mwelekeo huo ulienda sambamba na kuimarishwa kwa miundombinu ya malipo ya papo hapo na interoperabiliti. Tanzania Instant Payment System (TIPS) ilianza kuwaandikisha watoa huduma kwa majaribio ya moja kwa moja mwezi Agosti 2021. Kufikia Desemba 2022, TIPS ilikuwa tayari imefikia watoa huduma 34 na kuchakata jumla ya miamala milioni 16.60 yenye thamani ya Sh trilioni 2.894.

Hii inaonyesha namna ajenda ya kupunguza matumizi ya fedha taslimu ilivyoweza kuungwa mkono na ujenzi wa miundombinu ya malipo inayowaunganisha watumiaji, benki na watoa huduma mbalimbali. TIPS pia iliendelea kusaidia malipo ya mtu kwa mtu, malipo ya Serikali, biashara kwa biashara na biashara kwa Serikali.

Hatua hiyo iliendelea kukua. Katika mwaka 2024/25, Benki Kuu iliripoti kuwa idadi ya wafanyabiashara waliokubali malipo ya kidijitali ilifikia milioni 1.33, kutoka wafanyabiashara 657,346 mwaka 2023/24. Katika kipindi hicho pia, TIPS iliunganishwa na Government Electronic Payment Gateway (GePG), huku mfumo wa TANQR ukiendelezwa kurahisisha wafanyabiashara kupokea malipo kutoka mitandao mbalimbali.

Kwa hiyo, uzito wa kauli hii haupo tu katika wazo la kupunguza matumizi ya fedha taslimu, bali katika mwelekeo wa kujenga mazingira ambayo malipo ya kidijitali yanaweza kuwa sehemu ya kawaida ya shughuli za kiuchumi nchini. Mabadiliko haya yana umuhimu kwa uwazi wa miamala, ufanisi wa malipo, urahisi wa biashara na upanuzi wa huduma za kifedha.

Kauli Iliyogeuka Kuwa Hatua ya Kimkakati Katika Mageuzi ya Mfumo wa Malipo Tanzania

Nukuu hii ina uzito wa kipekee kwa sababu haikuwa kauli ya jumla kuhusu matumizi ya teknolojia; ilikuwa maelekezo mahsusi ya kisera na kiutendaji kwa Benki Kuu na Wizara ya Fedha kukamilisha kwa haraka mfumo wa malipo ya papo hapo.

Umuhimu wake unaonekana zaidi unapofuatilia kilichotokea baada ya kauli hiyo. Mnamo Agosti 2021, Benki Kuu ilianza kuwaingiza watoa huduma za fedha kwenye TIPS kwa matumizi halisi ya mfumo. Hivyo, ndani ya muda mfupi baada ya Rais kutoa msisitizo huo, mfumo uliingia katika hatua ya utekelezaji.

Hapa ndipo kauli ya Rais inapata uzito wa kihistoria: kutoka kwenye maelekezo ya Juni 2021 hadi kuanza kwa TIPS Phase I mwezi Agosti 2021. Hii inaonyesha uhusiano wa karibu kati ya dira ya uongozi, taasisi za Serikali na utekelezaji wa miundombinu ya kitaifa ya kidijitali.

Kauli Iliyochochea Mageuzi ya Miundombinu ya Malipo ya Taifa

Kwa mtazamo wa sera za umma, umuhimu wa TIPS hauko tu katika uwezo wa kutuma fedha kwa haraka. Mfumo wa kitaifa unaounganisha watoa huduma mbalimbali huongeza interoperability, hupunguza utegemezi wa mifumo iliyotengwa na kurahisisha uhamishaji wa fedha kati ya taasisi na majukwaa mbalimbali.

Kwa wananchi, maana yake ni kuongezeka kwa uwezo wa kufanya miamala ya kidijitali kwa urahisi zaidi. Kwa wafanyabiashara, mfumo unaongeza uwezekano wa malipo ya haraka kati ya biashara na wateja. Kwa Serikali, kuunganishwa na GePG kunapanua miundombinu ya ukusanyaji na malipo ya huduma za Serikali.

Kwa mtazamo mpana zaidi, hatua kutoka TIPS Phase I mwaka 2021 hadi Phase II mwaka 2024 inaonyesha kwamba wazo lililosisitizwa na Rais Samia lilizidi kujengwa kuwa miundombinu ya kudumu ya uchumi wa kidijitali wa Tanzania.

Maono ya Tanzania Katika Mapinduzi ya Uchumi wa Kidijitali

Kauli hii, iliyotolewa muda mfupi baada ya Rais Samia Suluhu Hassan kuingia madarakani mwaka 2021, iliweka TEHAMA katika nafasi ya kimkakati ndani ya maendeleo ya Taifa. Rais alitambua mapema kwamba ushindani wa uchumi wa kisasa ungeendelea kutegemea zaidi miundombinu ya kidijitali, intaneti, mifumo ya Serikali Mtandao na matumizi ya teknolojia katika uzalishaji na utoaji huduma.

Miaka iliyofuata iliona mwelekeo huo ukitafsiriwa katika hatua kubwa za kitaifa. Tanzania imepanua Mkongo wa Taifa wa Mawasiliano, imeendeleza Digital Tanzania Project, imeongeza maunganisho ya wananchi na taasisi za Serikali na mwaka 2024 ikaweka dira ya muda mrefu kupitia Tanzania Digital Economy Strategic Framework 2024–2034.

Moja ya vielelezo vya mabadiliko hayo ni ukuaji wa matumizi ya intaneti. Usajili wa huduma za intaneti uliongezeka kutoka takribani milioni 29.1 mwaka 2021 hadi milioni 58.1 mwaka 2025. Hii inaonyesha ukubwa wa mabadiliko ya mazingira ya mawasiliano ya kidijitali katika kipindi cha uongozi wake.