Nukuu za Samia: Madini na Nishati

Nishati Kama Msingi wa Uzalishaji na Ujenzi wa Uchumi

Kauli hii ilitolewa wakati Mhe. Dkt. Samia Suluhu Hassan akizungumza na Wazee wa Dar es Salaam katika Mlimani City tarehe 7 Mei 2021. Katika hotuba hiyo, alieleza maeneo ya mwelekeo wa Serikali, likiwemo suala la kuboresha upatikanaji wa nishati kwa ajili ya viwanda na pia kutumia fursa za nishati katika masoko ya nje.

Katika muktadha huo, nishati haikuwekwa kama huduma inayolenga matumizi ya majumbani pekee. Iliwasilishwa kama miundombinu ya uzalishaji yenye uhusiano wa moja kwa moja na viwanda, matumizi ya rasilimali za Tanzania na uwezo wa nchi kushiriki katika biashara ya kikanda na kimataifa.

Kauli Iliyoweka Nishati Katika Msingi wa Viwanda, Uzalishaji na Masoko ya Nje

Uzito wa maneno haya unatokana na namna yalivyofafanua nishati kama nyenzo ya mageuzi ya uchumi. Ujumbe haukuishia katika kuongeza upatikanaji wa umeme; uliunganisha nishati na shughuli mbili zenye uwezo mkubwa wa kubadili muundo wa uchumi: kujenga viwanda na kuongeza uwezo wa Tanzania kuuza bidhaa na nishati katika masoko ya nje.

Hii ni hoja ya kimkakati kwa sababu kiwanda hakiwezi kuzalisha kwa ushindani bila nishati ya kutosha, inayotabirika na yenye gharama zinazowezesha uzalishaji. Kwa hiyo, kuboresha nishati ni kuimarisha msingi wa uzalishaji, uchakataji wa malighafi, uongezaji thamani, ajira na ushindani wa bidhaa za Tanzania.

Ndani ya kauli hiyo kuna pia fikra pana ya kuigeuza Tanzania kutoka mtumiaji wa nishati kuwa nchi inayotumia rasilimali zake za nishati kuzalisha thamani. Umeme, gesi asilia na vyanzo vingine vya nishati vinaweza kutumika kuzalisha bidhaa, kuchakata madini, kuendesha viwanda na hatimaye kuongeza thamani inayobaki ndani ya uchumi.

Mwelekeo huo unaonekana katika hatua zilizofuata chini ya uongozi wa awamu ya sita. Uwekezaji katika uzalishaji wa umeme, uimarishaji wa gridi, upanuzi wa usambazaji, matumizi ya gesi asilia viwandani na maandalizi ya biashara ya umeme kuvuka mipaka umeifanya ajenda ya nishati kuwa sehemu ya miundombinu ya ukuaji wa uchumi.

Kwa maana hiyo, kauli ya Mei 2021 inaweza kusomwa kama tamko la sera linalounganisha nishati na uwezo wa Tanzania kuzalisha, kuongeza thamani na kushindana. Matokeo ya miaka iliyofuata yanaonyesha upanuzi mkubwa wa uwezo wa mfumo wa umeme na miundombinu inayohitajika kuufikisha umeme huo katika maeneo ya uzalishaji.

Nishati Kama Miundombinu ya Ushindani wa Uchumi

Athari ya kwanza ya mwelekeo huu ni kuongezeka kwa uwezo wa Tanzania kuwa na msingi mpana zaidi wa uzalishaji wa umeme. Kuanzia uwezo wa takribani MW 1,906.67 katika mfumo ulioripotiwa kwa mwaka 2020/21 hadi MW 4,504.54 kufikia Juni 2025, ongezeko hili linaonyesha ukubwa wa uwekezaji uliofanyika katika uwezo wa mfumo.

Kwa upande wa viwanda, nishati ya uhakika huondoa kikwazo kimoja muhimu cha uzalishaji: uwezo wa kuendesha mitambo kwa mwendelezo. Hili lina umuhimu mkubwa katika viwanda vya kuchakata mazao, uzalishaji wa bidhaa, madini, migodi, huduma za TEHAMA na shughuli nyingine zinazotegemea umeme kwa kiwango kikubwa.

Sekta ya madini nayo inaonyesha uhusiano huo kwa uwazi. Serikali imeendelea kupeleka umeme katika maeneo ya uchimbaji na viwanda vya kusafisha na kuongeza thamani ya madini. Hii inaifanya nishati kuwa sehemu ya mnyororo wa uchimbaji → uchakataji → uongezaji thamani → ajira → mapato → mauzo ya nje.

Matokeo yake yanaonekana pia katika ukuaji wa sekta ya madini. Kwa mujibu wa Wizara ya Madini, mchango wa sekta hiyo katika Pato la Taifa uliongezeka kutoka asilimia 9.1 mwaka 2023 hadi asilimia 10.1 mwaka 2024, huku wastani wa robo tatu za mwaka 2025 ukifikia asilimia 11.9.

Upande wa mauzo ya nje unaonyesha umuhimu wa hatua hii kwa uchumi wa fedha za kigeni. Wizara ya Madini iliripoti kuwa mwaka 2025 thamani ya mauzo ya madini nje ya nchi ilifikia dola za Marekani milioni 5,401.9, kutoka milioni 4,119.9 mwaka 2024. Hivyo, uwezo wa nishati na miundombinu ya uzalishaji unakuwa sehemu ya mazingira yanayowezesha sekta zinazozalisha mapato ya nje.

Zaidi ya hapo, matumizi ya gesi asilia katika viwanda yanaonyesha kwamba dhana ya kutumia rasilimali za nishati kama kichocheo cha uzalishaji imepata utekelezaji wa vitendo. TPDC imeripoti matumizi ya gesi katika viwanda, majumbani na kwenye usafiri, huku viwanda 57 vikiwa vimeunganishwa na mtandao wa usambazaji.

Kwa wananchi, athari ya msingi ni pana zaidi kuliko umeme kuwaka. Nishati inayopatikana katika mazingira ya uzalishaji huwezesha biashara, viwanda na huduma kufanya kazi; huongeza mahitaji ya wafanyakazi wenye ujuzi; huchochea minyororo ya wazalishaji na wasambazaji; na huongeza uwezekano wa thamani ya rasilimali kubaki zaidi ndani ya nchi.

Kutoka Kuwa na Nishati Hadi Kuitumia Kujenga Nguvu ya Kiuchumi

Kiwango cha juu cha uchambuzi wa kauli hii hakipo katika kuuliza tu kama Tanzania imeongeza umeme. Swali kubwa zaidi ni kama nishati imeanza kufanya kazi kama mtaji wa uzalishaji wa Taifa. Mwelekeo wa miaka iliyofuata unaonyesha kwamba uwekezaji umeelekezwa katika uzalishaji, usafirishaji, usambazaji, matumizi ya gesi na muunganiko wa gridi za kikanda.

Hii inaipa Tanzania nafasi ya kuunganisha rasilimali zake nyingi katika mnyororo mmoja wa thamani. Gesi inaweza kuzalisha umeme na kutumika viwandani; umeme unaweza kuendesha viwanda na migodi; madini yanaweza kusafishwa na kuongezwa thamani; bidhaa zinazozalishwa zinaweza kuuzwa ndani na nje; na miundombinu ya usafirishaji wa umeme inaweza kuiunganisha Tanzania na masoko ya kikanda.

Hapo ndipo kauli ya Mei 2021 inapata uzito wake wa kihistoria. Haikuzungumzia nishati kama mwisho wa safari, bali kama kichocheo cha hatua nyingine za maendeleo. Viwanda, madini, uwekezaji, ajira na mauzo ya nje ni matokeo yanayoweza kujengwa juu ya msingi wa nishati yenye uwezo na miundombinu inayofanya kazi.

Kwa upande wa biashara ya kikanda, hatua ya kuunganisha gridi ya Tanzania na Kenya kwa 400kV na kuweka mfumo wa power exchange ni ushahidi wa mabadiliko kutoka mtazamo wa kujitosheleza ndani ya mipaka kuelekea ushiriki katika soko la nishati la kikanda. Hii inalingana moja kwa moja na sehemu ya kauli iliyolenga uwezekano wa kuuza nishati nje.

Kwa mtazamo wa uchumi wa viwanda, msingi huu una maana kubwa: Tanzania inapokuwa na uwezo mkubwa wa kuzalisha na kusafirisha nishati, inapanua uwezo wake wa kuvutia viwanda vinavyohitaji nishati nyingi, kuongeza thamani ya malighafi, kuendeleza madini kimkakati na kuingia katika minyororo ya thamani ya kikanda na kimataifa.