Nukuu za Rais Samia: Demokrasia na Ushiriki wa Wananchi

Demokrasia Kama Taasisi Hai Inayopaswa Kuimarishwa

Wakati akitoa kauli hii, Rais Samia Suluhu Hassan alikuwa akihutubia Bunge la 13 la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania jijini Dodoma tarehe 14 Novemba 2025, katika hotuba ya kulifungua rasmi Bunge baada ya kuanza kwa muhula mpya wa uongozi.

Kauli hiyo ilitolewa katika sehemu ya hotuba iliyohusu kujifunza kutokana na makosa na mapungufu ya taasisi za kidemokrasia, kuendeleza maridhiano na kujenga mazingira ya maelewano kwa ajili ya maendeleo ya Taifa.

Kauli ya Mageuzi ya Kidemokrasia Kutoka Uzoefu Hadi Maboresho Endelevu

Uzito wa maneno haya unatokana na namna yanavyoweka demokrasia katika mtazamo wa taasisi hai, inayoweza kujifunza, kujirekebisha na kuendana na mahitaji ya Taifa bila kupoteza misingi yake. Rais hakuiangalia demokrasia kama mfumo uliokamilika usioguswa tena; aliielekeza kama mfumo unaopaswa kuendelea kujengwa kadiri jamii, taasisi na mazingira ya kisiasa yanavyobadilika.

Neno “iliyokomaa” katika kauli hii linabeba utambuzi wa historia ndefu ya Tanzania katika siasa za vyama vingi, uchaguzi, Bunge na taasisi za dola. Lakini sehemu ya pili ya ujumbe ndiyo inayobeba msukumo wa kimkakati: ukomavu wa demokrasia hauondoi wajibu wa kuiboresha. Badala yake, ukomavu unapaswa kuipa nchi uwezo wa kutambua mapungufu, kuyajadili na kuyarekebisha kwa utaratibu wa kitaasisi.

Hii ndiyo sababu kauli hiyo inaingia moja kwa moja katika ajenda ya Demokrasia na Ushiriki wa Wananchi. Demokrasia yenye nguvu haiishii siku ya kupiga kura. Inahitaji taasisi zenye uwezo, sheria zinazoweza kubadilika kwa utaratibu, ushiriki wa wananchi, nafasi ya vyama vya siasa, uwajibikaji wa viongozi na mazingira yanayowezesha maoni tofauti kushiriki katika kujenga Taifa.

Mwelekeo huo ulikuwa umeonekana katika hatua za Serikali ya Awamu ya Sita kabla ya hotuba hii. Tarehe 23 Desemba 2021, Rais Samia aliunda Kikosi Kazi cha kutathmini hali ya demokrasia na kutoa mapendekezo ya maboresho. Hatua hiyo ilifuata Mkutano wa Wadau wa Demokrasia ya Vyama Vingi wa Desemba 2021.

Mchakato huo ulizaa mapendekezo yaliyokwenda kwenye eneo la sheria na taasisi. Mwaka 2024 zilitungwa Sheria ya Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi Na. 2 ya 2024 na Sheria ya Uchaguzi wa Rais, Wabunge na Madiwani Na. 1 ya 2024. Hivyo, kauli ya 2025 ilisimama juu ya mchakato ambao tayari ulikuwa umeanza kubadilisha mfumo wa uchaguzi kupitia njia za kisheria na kitaasisi.

Maana yake ya kimkakati ni pana: Dkt. Samia anaweka msisitizo kwenye demokrasia inayojirekebisha kupitia taasisi, badala ya kuichukulia kama jambo la msimu wa uchaguzi pekee. Huu ni mtazamo unaounganisha uzoefu wa taifa, mabadiliko ya mazingira na wajibu wa Serikali wa kuimarisha mifumo inayowapa wananchi nafasi ya kushiriki katika mustakabali wao.

Kutoka Demokrasia ya Uchaguzi Hadi Demokrasia ya Taasisi na Ushiriki

Athari ya kwanza ya mwelekeo huu ni kuifanya ajenda ya demokrasia iwe pana kuliko uchaguzi wenyewe. Uchaguzi ni msingi muhimu wa kutoa ridhaa, lakini uimara wa demokrasia hupimwa pia na uwezo wa taasisi kusimamia sheria, kusikiliza wadau, kurekebisha mapungufu na kutoa nafasi ya wananchi kushiriki katika masuala yanayogusa mustakabali wao.

Kwa wananchi, mageuzi ya mfumo wa uchaguzi yana umuhimu wa moja kwa moja kwa sababu yanaweka kanuni, taasisi na taratibu zinazohusika na usajili wa wapiga kura, uendeshaji wa uchaguzi na uwakilishi. Uboreshaji wa Daftari la Kudumu la Wapiga Kura, kwa mfano, unalenga kuhakikisha watu wenye sifa wanakuwa ndani ya mfumo wa uchaguzi.

Kwa upande wa uwakilishi, ongezeko la uwakilishi wa wanawake hadi asilimia 39.5 katika Bunge jipya la 2025 linaonyesha kwamba ushiriki wa makundi mbalimbali unaweza kupimwa kwa takwimu, si kwa kauli pekee. Vivyo hivyo, uwepo wa asilimia 45.1 ya wabunge wenye umri wa miaka 45 au chini unaonyesha nafasi ya kizazi kipya katika chombo cha kitaifa cha uwakilishi.

Kwa mtazamo wa utawala, nguvu ya mchakato huu iko katika kuhamisha mjadala wa demokrasia kutoka kwenye kauli za kisiasa pekee kwenda kwenye kujenga mifumo inayoweza kufanya kazi kwa muda mrefu. Sheria, Tume, taratibu za uchaguzi na ushiriki wa wadau vinakuwa sehemu ya miundombinu ya kisiasa ya Taifa.

Hapo ndipo kauli ya Rais Samia inapopata uzito wake mkubwa wa kihistoria. Alipozungumzia kuendelea kuiboresha demokrasia kulingana na mazingira na wakati, alikuwa akiweka mbele falsafa ya mageuzi yanayoendelea badala ya kuridhika na mafanikio ya jana. Taifa lenye uzoefu wa kidemokrasia linaweza kuhifadhi misingi yake huku likirekebisha taasisi zake ili ziendane na changamoto mpya.

Kwa Tanzania, mtazamo huo unaunganisha demokrasia na amani, umoja, maendeleo na uwajibikaji. Mazingira ya kisiasa yenye taasisi imara huongeza nafasi ya tofauti za maoni kushughulikiwa kupitia taratibu badala ya migongano; hujenga uaminifu wa taasisi; na huweka mazingira bora kwa wananchi, vyama vya siasa na wadau wa kijamii kushiriki katika ajenda ya Taifa.